GÖBƏLƏKLƏR (Mycetalia, Mycota, Fungi) – eukariot orqanizmlәr alәmlәrindәn biri. Canlıların mühüm qruplarındandır. Üzvi alәm sistemindә G. 1970 illәrin әvvәlindәn müstәqil canlı alәm hesab edilir; әvvәllәr G. bitkilәr alәminә aid edilirdi. G. öz inkişafı üçün hәll olmuş hazır üzvi maddәlәrә (osmotrof heterotroflara) ehtiyacı olan tezböyüyәn fotosintez etmәyәn orqanizmlәrdir. Quruluşuna, maddәlәr mübadilәsinin xarakterinә vә qidalanma üsuluna görә G. heyvanlar vә bitkilәr arasında aralıq mövqe tutaraq, hәr ikisinin xassәlәrinә malikdir. G.-dә fotosintezin olmaması, hazır üzvi maddәlәrә parçalanma qabiliyyәti, әksәr G.-in hüceyrә divarlarında bәrk halda poliaminosaxaridin (xitinin) olması, onlarda maddәlәr mübadilәsi prosesindә qlikogen, sidik turşusu vә b. birlәşmәlәrin әmәlә gәlmәsi G.-i heyvanlara, sporlarla çoxalma, әsasәn, bәdәnin daimi hәrәkәtsizliyi, ikincili mübadilә mәhsullarının çoxlugu isә bitkilәrә yaxınlaşdırır. Eyni zamanda sterinlәrin tәrkibinә vә lizin aminturşusunun sintez xüsusiyyәtlәrinә görә bitkilәrdәn xeyli fәrqlәnir. Ehtimala görә G. hәlә orqanizmlәrin heyvanlara vә bitkilәrә bölünmәsinә qәdәr canlı alәmin müstәqil bir qolu kimi ayrılmışdı. Heyvanların, bitkilәrin vә G.-in ümumi әcdaddan ayrılma (divergensiyası) vaxtı 1,1 mlrd. il әvvәlә aid edilir. Fәrziyyәyә görә G. okeanda yaşamış rәngsizilk qamçılı orqanizmlәrdәn törәmişlәr. G. alәmi 4 şöbәdәn ibarәtdir: askomisetlәr, bazidiomisetlәr, ziqomisetlәr vә xitridiomisetlәr. Bәzәn G.-lә birgә yaşayan şibyәlәr vә yosunlar, yaxud sianobakteriyalar G.-ә aid edilir. Ən çoxu mikromisetlәrә aid olan әsas hissәsi mikroorqanizmlәrdәn ibarәt 100 (digәr mәlumata görә 150–250) minәdәk göbәlәk növü tәsvir edilmişdir; qalanları (12 minә yaxın növ) makromisetlәrdir. G.- in ümumi sayı 1–1,5 mln.-a çata bilәr (hәr il әsasәn 800-әdәk mikroskopik göbәlәk növü aşkar edilir.) G., demәk olar ki, hәr yerdә yayılmışdır. G. haqqında elm mikologiya adlanır. Hәmçinin, göbәlәyәbәnzәr orqanizmlәr, yaxud psevdogöbәlәklәr dә göbәlәk adlanır, lakin G. alәminә daxil edilmirlәr [mәs., kartof G.-i, yaxud infestans; üzümün unlu şeh xәstәliyinin törәdicisi (mildyü), balıqlarda parazitlik edәn saproleq G.]. Onların hüceyrә divarında xitin deyil, sellüloz vardır, laminarin bitki kabrohidratı tәdarük edirlәr, lizin sintezi yolları isә bitkilәrdәki kimidir. Vegetativ bәdәn (mitseli) quruluşu vә sporlarla çoxalması onları әsl G.-lә yaxınlaşdırır. Canlı orqanizmlәr sistemindә psevdogöbәlәklәri oxşar ultra struktur vә biokimyәvi әlamәtlәrә görә qonur, diatom, qızılı vә sarı-yaşıl yosunlarla bir qrupa aid edirlәr. Psevdogöbәlәklәrә 2 dәstә – oomisetlәr vә hifoxitridiomisetlәr (Hyphochytridiomycota) daxildir. Onlar zәif inkişaf etmiş mitselisi olan çoxlu sayda mikroskopik su G.-i ilә birlikdә yosunlarda vә xırda su onurğasızlarında parazitlik edirlәr. Eyni zamanda quruluşuna vә qidalanma üsullarına görә oxşarlıq psevdogöbәlәklәri әsl G.-lә birlikdә hesab etmәyә imkan verir.
G.-in quruluşu vә çoxalması. G.-in çoxunun bәdәnini mitseli adlanan nazik vә şaxәlәnmiş tellәr, yaxud hiflәr (diametri bir neçә mikrometr) tәşkil edir. Hiflәr uc hissәdәn tumurcuqlanan vә yanlardan şaxәlәnәn olur. Mitselilәr, әsasәn, hüceyrәli olub bir vә ya bir neçә nüvәli ayrı-ayrı hüceyrәlәrdәn tәşkil edilmiş arakәsmәlәrlә bölünmüşdür. Bitkilәrin vә heyvanların hüceyrәlәri daxilindә yaşayan mikroskopik parazit G.-dә, hәmçinin maya göbәlәyindә vegetativ cisim (bәdәn) birhüceyrәlidir. Parazit G.-in mitselisi torpaq, bitki qalıqları, oduncaq, yaxud sahib-bitki toxuması kimi substratları deşib (dәlib) keçir vә qida maddәlәrini (şirәni) bütün sәthi ilә sorur. Çox vaxt onlar bu mәqsәdlә haustorilәr adlanan xüsusi әmici orqanlardan istifadә edirlәr. Hiflәrin bitişmәsi vә bir-birinә sarmaşması (hörülmәsi) zamanı mitseli örtüyü (qov G.-indә), mitseli bağları vә rizomorf adlanan qaytanşәkilli törәmәlәr (ev göbәlәyindә vә payız kötükcәsindә), әlverişsiz şәraitә tab gәtirmәk üçün sklerosi adlanan bәrk tünd rәngli strukturlar әmәlә gәlir. Substratın sәthindә yerlәşәn mitseilinin bir hissәsi sәthi, yaxud hava mitselisi yaradır; adәtәn, çoxalma orqanları mәs., papaqlı G.-in hiflәrdәn sıx hörülmüş meyvә cismi bunun üzәrindә formalaşır (mәişәtdә mәhz qida kimi istifadә edilәn meyvә cismi göbәlәk adlanır). G. üç tipdә – vegetativ, qeyri-cinsi vә cinsi yolla çoxalır. Bir çox növlәrdә onlar inkişaf tsikli әrzindә biri-birini ardıcıl olaraq әvәz edirlәr. Vegetativ çoxalma mitseli fraqmentlәri ilә, qeyri-cinsi çoxalma müxtәlif ixtisaslaşmış hüceyrәlәrlә, yaxud çoxhüceyrәli törәmәlәr olan anamorflarla (mәs., penisillada) hәyata keçirilir. Qeyricinsi üsulla әmәlә gәlәn sporlarla çoxalma G.-in yayılmasına vә saxlanmasına imkan verir. G.-in cinsi çoxalması üç tipdә olur: qametoqamiya, qametangiyoqamiya, somatoqamiya. Bәzi G. tәkamül prosesindә cinsi prosesi itirmişlәr. Onlara yalnız vegetativ, yaxud qeyri-cinsi çoxalma xasdır. Bunlar qeyri-mükәmmәl (natamam), yaxud anamorf (mitotik) qrupu tәşkil edirlәr (mәs., aspergil, boveriya ).
Papaqlı göbәlәyin meyvә cisminin quruluş sxemi:
1 – örtük qatı (dәricik, kutikula); 2 – lәt;
3 – spor daşıyan qat; 4 – papaqcıq;
5 – ayaqcıq; 6 – mitseli (göbәlәk tellәri).
Yemәli göbәlәklәr: 1 – ağ boletus, ağ göbәlәk; 2 – ağcaqovaq göbәlәyi, qırmızıbaş göbәlәk; 3 – yaşıl qurutel; 4 – tozağacı göbәlәyi, qara göbәlәk; 5 – gecyetişәn yağlıca; 6 – yay yağlıcası; 7 – narıncı südlәyәn, sarı-qırmızı südlәyәn; 8 – yaşıl zol-zol papaqlı göbәlәk; 9 – bәnövşәyiyәçalan zol-zol papaqlı göbәlәk; 10 – oxra rәngli zol-zol papaqlı göbәlәk; 11 – adi palıd göbәlәyi; 12 – adi asılqal; 13 – yemәli tülküqulağı göbәlәyi, sarıca; 14 – alabәzәk çәtirgöbәlәyi; 15 – yay kötükcәsi; 16 – payız kötükcәsi; 17 – çәmәn kötükcәsi; 18 – sarımtıl küknar göbәlәyi; 19 – yağış göbәlәyi, tozanaq; 20 – qırmızımtıl sarıbaşlı yemәli göbәlәk, keçi göbәlәyi; 21 – adi şampinyon; 22 – әsl ağ göbәlәk; 23 – küknar selikli göbәlәyi; 24 – yaşıl çılpaq lepista.
G.-in ekoloji-trofik qrupları. Bütün G. ya parazit, ya da saprotrofdurlar. Bir neçә ekoloji-trofik qrupa ayrılır. Torpaq G.-i әn çoxsaylıdır. Torpaqda vә bitki qalıqlarında böyük miqdarda saprotrof mikromisetlәr (aspergillәr, mukor G.-i vә penisillalar vә s.), torpaqda vә bitkilәrin ölmüş hissәlәrinin üzәrindә isә makromisetlәr (çәtirgöbәlәklәri, yağış göbәlәklәri – tozanaqlar, şampinyonlar vә b.) yaşayır. Çürüntü ilә zәngin torpaqlarda yaşayan k o p r o t r o f G. (mәs., peyinәr göbәlәklәri) ixtisaslaşmış torpaq G.-i qrupuna aiddir. Torpaq G.-i arasında mikoriza G.-i, yaxud simbiotroflar xüsusi qrup әmәlә gәtirir; bunlar mikorizanın әmәlә gәlmәsindә iştirak edirlәr. Canlı ağac vә kollarda, hәmçinin ölü oduncaqda yaşayan ağacparçalayan G., yaxud ksilotroflar ayrıca qrup tәşkil edirlәr. Ən çox yayılmış ksilotrofparazit-kök süngәri, payız xoruzgülüsüdür; ksilotrofsaprofitlәr әsl qov göbәlәklәri, haşiyәlәnmiş (çoxillik meyvә cisimlәri olan), pulcuqlu, kükürd-sarı rәngli (birillik meyvә cisimli) vә s. G.-dir. Bir çox G., әsasәn, mikromisetlәr (sürmә göbәlәklәri, әsl vә yalançı unlu şeh göbәlәklәri, pas göbәlәklәri vә bir çox b.) bitkilәrin yaşıl hissәsindә mәskunlaşan parazitlәrdir. Yırtıcı G. torpaqda yaşayır vә torpaq nematodları vә amyöblәrlә qidalanırlar. Su G.-i şirin vә şor sularda vә oraya düşәn bitki qalıqlarını çürüdәrәk vә ya su bitkilәrindә vә onurğasızlarında parazitlik etmәklә yaşayırlar.
Şәrti yemәli göbәlәklәr: 1 – acıgöbәlәk, qırmızı göbәlәk, çayırgöbәlәyi; 2 – çox zәhәrli zol-zol papaqlı
göbәlәk; 3 – acıqoxu göbәlәyi, çayırgöbәlәyi; 4 – südlücә; 5 – qaraca göbәlәk; 6 – yalançı ağ göbәlәk,
keçәvarı ağ göbәlәk; 7 – morxella, quzuqarnı; 8 – ağ peyinәr; 9 – bәnövşәyi, çılpaq lepista.
Mühafizә olunan bәzi göbәlәk növlәri: 1 – qız çәtirgöbәlәyi; 2 – qıvrım qov göbәlәyi; 3 – qırmızı klatrus,
qırmızı xәlbirvarı göbәlәk; 4 – göbәlәk kәlәm, qıvrım sparassis; 5 – hәvәngdәstәşәkilli göbәlәk; 6 – göyәçalan
giropor; 7 – mutinus ravenelya; 8 – mәrcanvarı herisium, mәrcan polipinәbәnzәr herisium; 9 – ağbaş göbәlәk,
ağbaş ağcaqovaq göbәlәyi.
G.-in tәbiәtdә vә insan hәyatında rolu. Müxtәlif ferment yığımına malik G. heteretrof bakteriyalarla birlikdә tәbiәtdә üzvi maddәlәri sadә üzvi birlәşmәlәrә qәdәr parçalaya bilәn, sonra isә üzvi maddәlәr yaradan avtotrof orqanizmlәr – produsentlәr tәrәfindәn mәnimsәnilәn redusent orqanizmlәr rolunu oynayır. Torpaq G.-i vә meşә döşәnәyi G.-i torpaqәmәlәgәlmәsindә vә torpağın münbitliyinin yüksәldilmәsindә iştirak edirlәr. Mikoriza G.-i üzvi maddәlәri ali bitkilәrin qidalanmasına lazım olan birlәşmәlәrә çevirir; ağaclarda yaşayan G. isә liqnin, sellüloz kimi çәtin çürüyәn maddәlәri parçalayır, torpağın sәthini xırda kötüklәr, qurumuş budaqlar, qırılmış meşә qalıqlarından tәmizlәyәrәk onu meşәlәrin tәzәlәnmәsinә hazırlayır. G. müxtәlif , quru ilbizlәri (çılpaqilbizlәr) vә b. xırda üçün qida vә sığınacaqdır. Sincablar vә marallar vә bir çox başqa heyvanlar da G.-lә qidalanırlar. Mikroskopik G. bitki, insan vә heyvan xәstәliklәrinin törәdicisi, allergik reaksiyaların sәbәbidir; kif G.-i k.t. mәhsullarının saxlanması zamanı әrzağın korlanmasına sәbәb olur. Ağaclarda parazitlik edәn G. fotosintezin intensivliyini aşağı salıb, inkişafı lәngidәrәk bitkinin bütün orqanlarını zәdәlәyә bilir; bәzi mәlumatlara görә bütün bitki xәstәliklәrinin 97%-i göbәlәk xәstәliyidir. Heyvanda vә insanda tәqr. 1000 növ göbәlәk parazitlik edir. Bunların törәtdiyi xәstәliklәr mikozlar adlanır. G. müxtәlif material vә mәmulatları, incәsәnәt әsәrlәrini (rәsmlәr, heykәllәr, kitablar vә s.) zәdәlәyir. Biotexnologiyalarda G.-in kömәyilә (başlıca olaraq mikroskopik G.) antibiotiklәr, fermentlәr, üzvi turşular, boy maddәlәri, steroidlәr, spirt, qida mәhsulları (çörәk, şәrab, pendir, pivә vә s.), xәmir mayaları, zülal biokütlәsi vә s. alınır. Entomopatogen vә mikofil G.-dәn k.t. bitkilәrinin zәrәrvericilәri vә xәstәliklәri ilә bioloji mübarizәdә istifadә olunur. G.-in çoxu yemәli olub qida rasionunun böyük hissәsini tәşkil edir. Zәhәrli G. tәsadüfәn qidaya düşәrsә ölümlә nәticәlәnәn ağır zәhәrlәnmәlәrә sәbәb olur. Bәzi G.-dә hallüsinogen maddәlәr vardır. G.-in nadir vә nәsli kәsilmәkdә olan növlәri (mәs, qıvrım qov göbәlәyi, mәrcanvarı herisium – mәrcan polipinәbәnzәr herisium) mühafizә edilir.
Zәhәrli göbәlәklәr: 1 – solğun amanita, solğun әzvay; 2 – qırmızı amanita, qırmızı milçәkqıran;
3 – açıq-sarı (limonu) amanita, açıq-sarı (limonu) milçәkqıran; 4 – panternaxışlı amanita, panternaxışlı
milçәkqıran; 5 – ödgöbәlәyi, yalançı ağ göbәlәk; 6 – şeytan göbәlәyi; 7 – yalançı boz-sarı kötükcә.
Yemәli göbәlәklәr yüksәk qida vә dad keyfiyyәtlәrinә malikdir. Bunların tәrkibindә kifayәt qәdәr zülal (әn çox tәzә dombalan göbәlәyindә 9 %-әdәk, ağ göbәlәkdә 5,5%-әdәk), karotin (A provitamini), B qrupu vitaminlәri vardır; yağlar, karbohidratlar, C vitamini nisbәtәn azdır. Mineral elementlәtin (kalium, natrium) miqdarına görә G. meyvәlәrә yaxındır. Eyni zamanda onların hüceyrә qişasında xitin olduğundan bağırsaqlarda pis mәnimsәnilir (zülallar, mәs, yalnız 50%). Bununla әlaqәdar olaraq G. xüsusilә mәdә-bağırsaq xәstәlәklәri olan insanlar üçün “ağır” qidadır. Bir sıra G. şәrti-yemәli sayılır. Morxella – quzuqarnı vә quzugöbәliyini istifadә etmәzdәn әvvәl çoxlu yumaq vә hökmәn qaynatmaq lazımdır. Südlü, zol-zol papaqlı göbәlәk vә ağ göbәlәk duza qoyulmazdan әvvәl uzun müddәt islaqda saxlanılmalı vә sonra qaynadılmalıdır. Ağ peyinәri ancaq tәzә halda (nә qәdәr ki, papağı ağdır) vә adi fallusu göbәlәyi bürüyәn pәrdә açılmamış, yәni “yumurta“ mәrhәlәsindә şәrti-yemәli göbәlәk adlandırmaq olar. Ən çox göbәlәk növünә meşәlәrdә rast gәlinir. G.-in mәhsuldarlığı hava şәraitindәn, xüsusilә rütubәtlilikdәn vә temp-dan bilavasitә asılıdır. Quraqlıq keçәn yayda G.-in bitmәsi üçün göllәrin kәnarı, bulaqların olduğu yerlәr, kölgәli şm. yamaclar, sixağaclı meşәlәr әlverişlidir. Rütubәtli yayda seyrәk ağaclı meşәlәr yaxşı göbәlәkli yerlәr sayılır. Bir qayda olaraq xırda meşәlik yerlәrә nisbәtәn yetkin meşәlәrdә G. çox olur. Göbәlәk tellәrinin (embrionunun) zәdәlәnmәsi vә mәhv edilmәsi göbәlәk mәhsulunun azalmasına, bәzәn dә G.-in tamamilә mәhvinә sәbәb olur. İlboyu göbәlәyә olan tәlәbat xüsusilә inkişaf etmiş Qәrbi Avropa (Fransa, B.Britaniya, Niderland, Macarıstan) vә Cәnub-Şәrqi Asiya (Yaponiya, Çin, Cәnubi Koreya) ölkәlәrindә göbәlәk sәnayesinin yaranmasına sәbәb oldu. Sәnaye istehsalı üçün әsasәn iri vә dadlı meyvә cisimlәri olan agacparçalayan G. (adi vә ya Florida asılqalı, yay vә qış kötükcәsi, halqavi strofariya, qulağabәnzәr aurikulyariya, sii-take, yaxud yapon G.-i vә bәzi b.) seçilmişdir. Bunlar xüsusi binalarda vә açıq qruntda becәrilir. Yay kötükcәsi vә asılqal meşәdә kötük üzәrindә, yerә tökülmüş çir-çırpı, budaqlar üstündә yetişdirilә bilәr.
Zәhәrli göbәlәklәr. G.-in zәhәrli xassәlәri hәlә qәdimdәn mәlumdur. Bәzәn onlar cinayәt mәqsәdilә, o cümlәdәn hakimiyyәt uğrunda mübarizәdә istifadә edilirdi. Roma imperatoru Klavdi, papa VII Kliment, Fransa kralı VI Karlın G.-lә zәhәrlәnmәsi ehtimal edilir. 20–25-әdәk zәhәrli göbәlәk növü var. G.-dәn zәhәrlәnmәklә әn çox ölüm hallarının sәbәbi solğun milçәkqıran – solğun әzvay, iyli milçәkqıran vә yaz milçәkqıranıdır. Bәzi tel-tel G., cortinarius, narıncı-qırmızı cortinarius, çәtirgöbәlәklәrin bir sıra növlәri (o cümlәdәn qırmızımtıl – qәhvәyi vә ya alqırmızı) ödürücü zәhәrlidir. Ağımtıl clitocybe, sarı dәricikli vә ala şampinyonlar, zolaqlı vә ağ lepista, yalançı kötükcә, yalançı tülküqulağı – sarıca, şeytan G.-i zәhәrli G.-ә aiddir. G.-in zәhәrliliyi onların tәrkibindә olan, mәdә-bağırsaq fermentlәri ilә zәrәrsizlәşmәyәn vә istilik emalı zamanı parçalanmayan toksinlәrlә müәyyәn edilir. Solğun milçәkqıran (falloidin) vә iyli milçәkqıranın toksinlәri (zәhәri) xüsusilә tәhlükәlidir. Nәzәrә almaq lazımdır ki, bütün G. sәnaye tullantıları olan r-nlarda, dәmiryolu vә şosse magistrallarında, hәmçinin AES-larında qәzaların baş verdiyi r-nlarda radioaktiv maddәlәr toplamaq qabiliyyәtinә malikdir. Bununla әlaqәdar olaraq bu cür ekoloji әlverişsiz r-nlarda göbәlәk yığmaq olmaz. Bәzi tәdqiqatçılar zәhәrlәnmәni ağır metal duzlarının toplanması, digәrlәri ilә insanın qanında acı göbәlәk svinuşkanın meyvә cisimindә olan xüsusi antigenә qarşı anticisim toplanması ilә әlaqәlәndirirlәr. Bu göbәlәyi yemәk olmaz. Ənәnәyә görә bu vә ya digәr bölgәlәrdә әhali tәrәfindәn yığılmayan G. çox vaxt zәhәrli G. adlanır. Mәs., yemәli sarı vә bәnövşәyiyәçalan ağ göbәlәk vә südlәyәn. Praktiki olaraq bәnövşәyi çılpaq lepista vә hәvәngdәstәşәkilli (әriştә göbәlәk) dadlı G. yemәkdә istifadә edilmir. Bir sıra az mәlum olan (az tanınan) yemәli G.-i öz çirkin görkәmlәrinә vә milçәkqıran G.-inә oxşadığına görә haqsız olaraq zәhәrli G. (göy-yaşıl strofaria, boz vә qızılı qaravul G.-i) adlandırırlar. Bәzәn “zәhәrli” termini G.-in bitdiyi “murdar” yerlәrlә (peyin topaları, üzvi tullantıların atıldığı zibilliklәr) әlaqәlәndirilir. Bu, xüsusilә peyinәr vә şampinyonlara aiddir. Bunu da hәmçinin bilmәk vacibdir ki, tәbiәtdә bir çox yemәli G.-in zәhәrli oxşar növlәri (zahirәn yemәli G.-ә oxşar) vardır. Mәs., solğun torlu naxışı sәciyyәvidir. Azәrb.-ın “Qırmızı kitab”ına daxil edilәn göbәlәk növlәri: kökayaq morxella (Morxella crassipes), leonis dombalanı (Terfezia leonis), yay dombalanı (Tuber aestivum), mәrcanvarı herisium (Hericium coralloides), acı boletus (Boletus calopus), ovucvarı rodotus (Rhodotus palmatus), naziklifli lepiota (Lepiota tomentella), uzunköklü leykoaqarikus (Leucoagaricus marcrorhizus), mayakvarı çәtirgöbәlәk (Macrolepiota nympharum), Sezar amanitası (Amanita caesarea), narıncı südlәyәn (Lactarius deliciosus), iyvarı gülquyruq (Anthurus javanicus), qırmızı klatrus (Clathrus ruber), Hadrian fallusu (Phallus hadriani).
