GÖY SFERASI – göy cisimlәrinin proyeksiyalandığı ixtiyari radiuslu xәyali sfera. G.s.-nın mәrkәzi müşahidәçinin yerlәşdiyi fәzanın istәnilәn nöqtәsindә ola bilәr. Bir qayda olaraq G.s.-nın radiusu vahid qәbul edilir. G.s. üzәrindә göy cisminin vәziyyәti göy koordinatları ilә tәyin olunur. G.s. üzәrindә göy koordinat sistemlәrinin әsas müstәvilәrini tәyin edәn xüsusi nöqtәlәr vә dairәlәrdәn istifadә edilir. Yer sәthindә yerlәşәn müşahidәçidәn keçәn şaqul xәtti G.s.-nı Z zenit vә N nadir adlanan xüsusi nöqtәlәrdә kәsir (bunlar üfiqi göy koordinat sisteminin qütblәridir). Bu şaqul xәttә perpendikulyar olan müstәvi üfüq müstәvisi adlanır. G.s.-nın Yerin fırlanma oxu ilә kәsişdiyi nöqtәlәrә dünyanın qütblәri, bu oxa isә dünyanın oxu deyilir. Qütb nöqtәsindәn baxanda Yerin fırlanması saat әqrәbinin әks istiqamәtindә olarsa, bu nöqtә şimal qütbü (QN), әks qütb isә cәnub qütbü (PS) adlanır. G.s.-nın mәrkәzindәn keçәn vә dünya oxuna perpendikulyar olan müstәviyә g ö y ü n e k v a t o r m ü s t ә v i s i deyilir. Dünyanın qütblәrindәn vә müşahidәçinin zenitindәn keçәn müstәvi isә g ö y m e r i d i a n ı m ü s t ә v i s i adlanır. Adları çәkilәn müstәvilәrin G.s. ilә kәsişmә xәtlәri uyğun olaraq göy ekvatoru vә göy meridianı adlanır. Göy meridianı üfüq müstәvisini iki nöqtәdә kәsir: bu nöqtәlәrdәn dünyanın şm. qütbünә yaxın olanı şm. nöqtәsi (N), әks nöqtә isә c. nöqtәsi (S) adlanır. Üfüq müstәvisindә daha iki xüsusi nöqtә var: N nöqtәsindәn saat әqrәbi istiqamәtindә 90° mәsafәdә ş ә r q n ö q t ә s i (E), 270° mәsafәdә isә q ә r b n ö q t ә s i (W). Müasir dövrdә dünyanın şm. qütbü Qütb ulduzunun yaxınlığında (1°-dәn kiçik mәsafәdә) yerlәşir. Ona görә dә Yerin Şimal yarımkürәsindә yerlәşәn müşahidәçiyә görә Qütb ulduzu sutka әrzindә demәk olar ki, sükunәtdә olur, digәr ulduzlar isә onun әtrafında dairәvi hәrәkәt edir. Dünya oxu әtrafında G.s.- nın zahiri hәrәkәti Yerin öz oxu әtrafında fırlanmasından irәli gәlir. Günәşin G.s.-ndakı görünәn illik hәrәkәti Yerin Günәş әtrafında hәrәkәtinin tәzahürüdir. Yer–Ay sisteminin orbital bucaq momenti vektoruna perpendikulyar olan müstәviyә e k l i p t i k a m ü s t ә v i s i deyilir. Bu müstәvinin G.s. ilә kәsişmә xәttinә ekliptika deyilir; Günәşin G.s.-dakı illik hәrәkәti mәhz bu xәtt boyunca baş verir. Ekliptika müstәvisi G.s.-nı Şimal vә Cәnub yarımkürәlәrinә bölür. Ekliptikanın şm. qütbü (QN) dünyanın şm. qütbündәn 90°- dәn az mәsafәdә yerlәşir. Ekliptikanın göy ekvatoru müstәvisinә nәzәrәn meyli tәxminәn 23.5°-dir. Günәş sisteminin digәr planetlәrinin dә Yeri cәzb etmәsi Yerin hәrәkәtindә sarsıntılar yaradaraq Yerin presessiyasına әlavә pay verir vә bunun hesabına bu meyil zәif dә olsa dәyişir. Bu qarşılıqlı tәsir nәticәsindә Yerin kütlә mәrkәzi ekliptika müstәvisindәn ya bir qәdәr aşağıda, ya da bir qәdәr yuxarıda qәrar tutur. Buna uyğun olaraq G.s.-da Günәşin mәrkәzi gah ekliptikadan aşağıda, gah da yuxarıda yerlәşir. Göy ekvatorunun ekliptika ilә kәsişmә nöqtәlәri y a z vә p a y ı z g e c ә - g ü n d ü z b ә r a b ә r l i k n ö q t ә l ә r i (
vә
) adlanır. Günәş tәxminәn 21 mart tarixindә G.s.-nın Cәnub yarımkürәsindәn Şimal yarımkürәsinә hәrәkәt edәrәk yaz gecә-gündüz bәrabәrlik nöqtәsini vә elәcә dә, tәxminәn 23 sentyabr tarixin dә Şimal yarım kürәsindәn Cәnub yarım kürәsinә hәrәkәt edәrәk payız gecә-gündüz bәrabәrlik nöqtәsini keçir. Obyektsentrik koordinat sistemlәri üçün dә әsas müstәvi vә qütblәri qәbul etmәklә G.s.-nın xüsusi nöqtәlәrini tәyin etmәk olar. Mәs., YSP ilә bağlı sistemdә әsas müstәvi kimi onun orbiti götürülә bilәr. İstәnilәn halda göy cisimlәrinin koordinatlarını obyektsentrik koordinat sistemindәn ekvatorial sistemә keçirmәk üçün bu sistemlәrin әsas nöqtәlәrinin vә müstәvilәrinin qarşılıqlı oriyentasiyasını bilmәk lazımdır (әlavә olaraq bax Göy koordinatları).
vә ) adlanır. Günәş tәxminәn 21 mart tarixindә G.s.-nın Cәnub yarımkürәsindәn Şimal yarımkürәsinә hәrәkәt edәrәk yaz gecә-gündüz bәrabәrlik nöqtәsini vә elәcә dә, tәxminәn 23 sentyabr tarixin dә Şimal yarım kürәsindәn Cәnub yarım kürәsinә hәrәkәt edәrәk payız gecә-gündüz bәrabәrlik nöqtәsini keçir. Obyektsentrik koordinat sistemlәri üçün dә әsas müstәvi vә qütblәri qәbul etmәklә G.s.-nın xüsusi nöqtәlәrini tәyin etmәk olar. Mәs., YSP ilә bağlı sistemdә әsas müstәvi kimi onun orbiti götürülә bilәr. İstәnilәn halda göy cisimlәrinin koordinatlarını obyektsentrik koordinat sistemindәn ekvatorial sistemә keçirmәk üçün bu sistemlәrin әsas nöqtәlәrinin vә müstәvilәrinin qarşılıqlı oriyentasiyasını bilmәk lazımdır (әlavә olaraq bax Göy koordinatları).
