GÖYGÖL RAYONU (1938 ilәdәk Nәrimanov r-nu, 1938–2008 illәrdә Xanlar r-nu) – Azәrb. Resp.-nda inz. r-n. 1930 ildә tәşkil edilmişdir. Kiçik Qafqazın şm.-ş. yamacında, Gәncә-Qazax düzәnliyindәdir. Sah. 935,7 km2. Əh. 62,8 min (2017). R-n şm.-dan Gәncә ş. vә Samux r-nu, ş.-dәn Goranboy, c.-dan Kәlbәcәr, q.-dәn Daşkәsәn, şm.-q.-dәn Şәmkir rayonları ilә hәmsәrhәddir. R-nda 1 şәhәr, 6 qәsәbә, 38 kәnd var. Mәrkәzi Göygöl ş.-dir.
Tәbiәt. R-nun şm. hissәsini Gәncә-Qazax düzәnliyi, q. hissәsini Kiçik Qafqaz d-rı tutur. Ərazinin әn yüksәk nöqtәsi Murovdağ silsilәsindә Gamış d.-dır (3724 m). Yura, Tәbaşir, Neogen, Antropogen çöküntülәri yayılmışdır. Faydalı qazıntıları: kükürd kolçedanı, az miqdarda uran, qızıl, mәrmәr, әhәngdaşı, bentonit, kvarsit vә s. Qışı quraq keçәn mülayim-isti, ortadağlıqda soyuq olur; yüksәk-dağlıqda dağ tundra iqlimi hakimdir. Orta temp-r yanvarda –10- dan 1°C-yә qәdәr, iyulda 10–25°C-dir. İllik yağıntı 500–900 mm-dir. Çayları (Gәncә, Qoşqar, Kürәkçay vә s.) Kür hövzәsinә aiddir. Göllәri: Göygöl, Maralgöl, Zәligöl, Ağgöl, Şamlıgöl, Ördәkgöl, Ceyrangöl, Qaragöl vә s. Dәniz sәviyyәsindәn 1000–3060 m yüksәklikdә yerlәşәn G. r-nun meşә landşaftı olduqca zәngindir vә r-n әrazisinin 17,35 %-ni tutur. Şabalıdı, dağ tünd-şabalıdı, çimli dağ-çәmәn vә s. torpaqlar yayılmışdır. 1100–2200 m yüksәklikdә tәqr. 80 növ ağac (Şәrq fıstığı, Şәrq palıdı, Qafqaz vәlәsi, tozağacı, adi göyrüş, itiyarpaqlı ağcaqayın, cökә vә s.) bitlir. 420-dәn artıq bitki növü (quşarmudu, itburnu, yemişan, alça, gәrmәşov, zoğal, zirinc, әzgil, böyürtkәn, moruq, doqquzdon vә s.), ot bitkilәrindәn Qafqaz bәnövşәsi, Alp dişәsi, Steven zәncirotusu, çobanyastığı, şırımlı topal, ağbığ, qırtıc vә s.) yayılmışdır. Relikt Eldar şamı meşәsi Göygöl sahilindә yerlәşir. Dağ yamaclarında qarışıq meşәlәr vardır. Şam ağacılar massiv әhәngdaşı kәsәklәri üzәrindә, torpaqdan mәhrum olan yerlәrdә bitir. Göygöl qoruğunun heyvanlar alәmi bir sıra vәhşi mәmәlilәrdәn – nәcib Qafqaz maralı, ayı, tәkә, cüyür, porsuq, meşәpişiyi, samur, çölqabanı, canavar, tülkü, oxlu kirpi, vaşaq, dovşan, dәlә vә quşlardan – Xәzәr uları, qara kәrkәs, kәklik vә s.-dәn ibarәtdir. Şәrqi Qafqaz tәkәsi vә Cәnubi Qafqaz qonur ayısı, Göygöldә yaşayan qızıl xallı balıq (forel), ağbaş kәrkәs vә Qafqaz tetrasının adları Azәrb.-ın “Qırmızı kitab”ına daxil edilmişdir.
Əhali. Orta sıxlıq 1 km2-dә 67 nәfәrdir. Göygöl ş., Ağdağ, Hacımәlik qәs.-lәri, Aşıqlı, Xaqanı, Quşqara, Qızılca, Balçılı, Cümşüdlü kәndlәri әn iri yaşayış mәntәqәlәridir.
Tәsәrrüfat. Gәncә-Qazax iqtisadi r-nuna daxildir. R-n әrazisindә 343 sәnaye müәssisәsi fәaliyyәt göstәrir (2017): 2 kooperativ, 138 MMC, 109 kiçik müәssisә, 87 kәndli fermer tәsәrrüfatı, o cümlәdәn Çaykәnd qızılbalıqartırma z-du (qızılbalıq körpәsi yetişdirilir), taxıl toxumçuluğu üzrә Bağmanlar Dövlәt Kәnd Tәsәrrüfatı İstehsalı Müәssisәsi, Göygöl Kәnd Tәsәrrüfatı Müәssisәsi, Qızılca qırmadaş z-du. Göygöl şәrab z-du (ASC), “Azәraqroinvest” MMC, Sәmәdoğlu şirkәti (300 baş damazlıq qaramal), ASR şirkәti (toyuq әti, yumurta, makaron, mineral süfrә suyu vә s.). K.t-na yararlı torpaqların sah. 58652 ha, o cümlәdәn otlaq sahәlәri 40978 ha, k.t. bitkilәrinin әkin sah. 10329 ha, meyvә bağları 698,7 ha tәşkil edir (2017). G.r-nun tәsәrrüfat fәaliyyәtinin әsasını taxılçılıq (tәqr.19768 t), heyvandarlıq (tәqr. 2880 t әt, 23717 t süd, 332 t yun), quşçuluq (tәqr. 103,64 min әdәd yumurta) vә arıçılıq, meyvәçilik (әsasәn, üzümçülük; tәqr. 2 min t meyvә vә gilәmeyvә), tәrәvәzçilik (әsasәn, kartof – 5860 t, digәr tәrәvәzlәr – 5310 t) tәşkil edir (2018). Şәkәr çuğunduru (18479 t), bostan bitkilәri (10 t) dә becәrilir (2018).
Mәdәni quruculuq vә sәhiyyә. R-nda 18 mәktәbәqәdәr tәhsil müәssisәsi (747 uşaq), 50 ümumtәhsil mәktәbi (10532 şagird), tәbiyyat fәnlәri tәmayüllü texniki lisey (167 şagird), peşә mәktәbi (220 şagird), 2 mәktәbdәnkәnar tәhsil müәssisәsi (882 şagird), 2 uşaq musiqi mәktәbi (684 şagird) fәaliyyәt göstәrir (2018/19). Mәrkәzlәş dirilmiş kitabxana sisteminә S.Vurğun ad. mәrkәzi kitabxana (1926), 1 şәhәr vә 39 qәsәbә vә kәnd kitabxana filialları daxildir. Heydәr Əliyev mәrkәzi, diyarşünaslıq muzeyi, Bayraq muzeyi, 7 mәdәniyyәt evi, 12 klub, xalq teatrı, regional informasiya mәrkәzi, 3 mәdәniyyәt vә istirahәt parkı, Gәnclәr evi, Göygöl İdman Olimpiya kompleksi var. Rayon әrazisindә dövlәt qeydiyyatına götürülmüş 31 tarixi vә memarlıq abidәsi var. Göygöl ş.-ndә Ağ körpü (12 әsr), ikitağlı (16 әsr) vә üçtağlı körpü (1896), 19 әsrdә almanlar tәrәfindәn tikilmiş 8 memarlıq abidәsi, Balçılı vә Quşqara k.-lәri әrazisindә Son Tunc-Erkәn Dәmir dövrlәrinә aid qәbirlәr, Köşkü k.-ndә Dәmir dövrünә aid kurqan, Zurnabad k.-ndә qala (12 әsr), Topalhәsәnli k.-ndә ikitağlı daş körpü (15 әsr), Quşqara k.-ndә türbә (16 әsr), Dozular k.-ndә birtağlı körpü (16 әsr), Şәhriyar k.-ndә kurqanlar çölü (Tunc vә Dәmir dövrlәrinә aid) vә s. var. R-nda 181 çarpayılıq 3 xәstәxana müәssisәsi, 10 kәnd hәkim mәntәqәsi, 23 kәnd tibb mәntәqәsi, gigiyena vә epidemiologiya mәrkәzi, 81 hәkim (o cümlәdәn 11 stomatoloq), 278 orta tibb işçisi (o cümlәdәn 26 mama) var (2017).
Heydәr Əliyev Mәrkәzi. Goygol ş.
Tarix-Diyarşunaslıq Muzeyi. Goygol ş.
