GÖYTÜRK XAQANLIĞI, G ö y t ü r k d ö v l ә t i, T ü r k x a q a n l ı ğ ı – Mәrkәzi Asiyada türk tayfa ittifaqının yaratdığı dövlәt (551–745). 460 ildә aşina adlanan hun tayfası jujanların hakimiyyәti altına düşdü vә Şәrqi Türküstandan Altaya köçürüldü; onun әtrafında yerli tayfaların ittifaqı yarandı. Bu tayfa ittifaqı “türk” adlanırdı. Əvvәlcә yalnız siyasi mәna daşıyan “türk” etnonimi, sonralar türk dillәri vә xalqlarının geniş qrupunu (bir çoxu G.x.-na daxil deyildi) ifadә etmәyә başladı. G.x.-nda xaqan vә onun arvadı Tenqri vә Hümay sәmavi cütlüyünә bәnzәdilirdi. Xaqanın kiçik qardaşı vә qardaşı oğlu onun varislәri sayılırdı (nәrdivan prinsipi). Ölkә vә ordu mәrkәzә, sağ vә sol cinahlara bölünürdü. Dövlәt aparatı iyerarxiyaya әsaslanırdı: xaqanın yaxın qohumları (teginlәr), elә onlardan ibarәt ali zadәganlar (yabqu, şad, “kiçik” xaqanlar); türk tayfalarının başçıları (eltәbәrlәr, irkinlәr); digәr xalqlarda canişinlәr (tutuklar); cәmi 28 rütbә var idi. Bütün azad insanlar (әrlәr) hәrbi mükәllәfiyyәt daşıyır, zadәganlar zirehli süvari dәstәsinin özәyini tәşkil edirdilәr. Ordu 100 min nәfәrә çatırdı. “Allahın qoyduğu” qanunları (törәlәr) vә etiketi pul cәrimәlәrini nәzәrdә tutan cinayәt hüququ tamamlayırdı. Dövlәt aparatının bir sıra elementi jujanların dövlәtinә gedib çıxırdı. Soğdi, runi (bax Orxon-Yenisey kitabәlәri), brahmi, Çin yazısı vә dillәrindәn istifadә edilirdi. İlk xaqanlar buddizmi yaymağa çalışırdılar. Bumın [534–552] uyğurlara (545) vә jujanlara (551) qalib gәlәrәk özünü İlıq xaqan (“hökmran xaqan”) elan etdi. Qәrbi Monqolustan әrazisindә yerlәşәn xaqanlığın paytaxtı Ötügen idi. Onun oğulları Qara [552–553], xüsusilә Muğan [553–572] vә Taspar [572–582] G.x.-nın sәrhәdlәrini Qәrbi Koreya körfәzi, Böyük Çin sәddi, Sayan, Baykaladәk genişlәndirdilәr. Bütün Mәrkәzi Asiya xalqları, Qәrbi Mancuriyada yaşayan kidanlar vә Yenisey qırğızları türklәrin hakimiyyәti altına keçdilәr. Xaqanın iqamәtgahı Orxon çayının yuxarı axarına köçürüldü. Bumının qardaşı İstәmi (ö. 575) qәrbә yürüşә (qaçan avarları tәqib edәrәk) başçılıq etdi, Sasanilәrlә ittifaqda ağhunları (e f t a l i l ә r i) mәğlub etdi, 567 ildә sәrhәdi Amudәrya boyunca müәyyәnlәşdirdi (Xarәzm onun hakimiyyәtini tanıyaraq G.x.-nın müttәfiqi oldu). 570/571 ildә G.x. Şimali Qafqaza, Aşağı Donadәk olan torpaqlara, Orta Volqaboyuna nәzarәt edirdi. 567 ildәn Bizansla fәal diplomatik vә ticari әlaqәlәr quruldu (575–576 illәrdә İstәminin oğlu Türksanf Bosporu darmadağın etdiyi vә tәqr. 580 ildә Xersonesә çatdığı zaman bu әlaqәlәr müvәqqәti kәsilmişdi). Nәticәdә G.x. İranın yanından keçәn Böyük İpәk yolu üzәrindә nәzarәti әlә keçirdi. 6 әsrin ortalarına yaxın türklәrdә hәrbi demokratiyanın izlәri qalmaqla, erkәn feodal istehsal münasibәtlәri yaranmağa başladı. Türk әyanlarının sәrvәtinin vә nüfuzunun artması, onların işğal edilmiş әrazilәri muxtar idarә etmәyә can atması siyasi böhranlara vә feodal çәkişmәlәrinә sәbәb oldu. G.x.-nın qәrb vә şәrq hissәlәri arasında mәrkәzi hakimiyyәtin zәiflәmәsi, Suy imperiyasının fәal müdaxilәsi ilә müşayiәt edilәn müharibә (581–603), aclıq illәri dövlәtin iki hissәyә bölünmәsinә gәtirib çıxardı. Sәrhәdlәri, әsasәn, Monqolustan әrazisi nәdәk azalmış Şәrqi G.x. Şibi xaqan [609–619] vә El (Xeli) xaqanın [620–630] dövründә möhkәmlәnәrәk Çinlә mübarizәyә başladı. El Çinә qarşı 67 yürüş keçirmişdi. Lakin türk zadәganlarının hüquqlarının mәhdudlaşdırılması, soğdilәrә arxalanması vә fasilәsiz müharibә ölkәdә hәrc-mәrcliyә gәtirib çıxardı vә 630 ildә xaqanlıq Çinә (Tan) tabe oldu. İmperatordan inzibati hakimiyyәti alan türk zadәganları Çin titullarını daşımağa başladı. Qәrbi G.x. Şequye xaqanın [611–618] dövründә Altayadәk, Tarim çayı hövzәsinәdәk vә Pamirönünәdәk olan әrazilәri әhatә edirdi. Ton Yabqu xaqan [618–630] sәrhәdlәri Yuxarı Amudәrya vә Hindiquşadәk genişlәndirdi. İran-Bizans müharibәlәri gedişindә imperator I İrakli ilә ittifaqda olan Ton Yabqu xaqan Tiflisә qәdәr gedib çıxmışdı. Xaqanlığın mәrkәzi Yeddisu, paytaxti isә Çu çayı üzәrindәki Suyab (indiki Tokmak ş. yaxınlığında Ak-Beşim şәhәr yeri) oldu. Xaqanlığın şәrq (dulu) vә qәrb (nuşibi) hissәlәrinin hәr birinә 5 tümәn daxil idi, tabe edilmiş әrazilәr muxtariyyәtini qoruyub saxlayırdı. Siyasi sabitlik Soğd vә digәr vilayәtlәrin şәhәrlәrinin vә әkinçilik rayonlarının çiçәklәnmәsinә şәrait yaratdı; İranın gümüş dirhәmlәri vә Çinin bürünc sikkәlәri üzәrindә türk rәmzlәri zәrb edilirdi. Lakin separatizmin güclәnmәsi, taxt-tac uğrunda dulu vә nuşibi tayfa ittifaqları arasında mübarizә uzunmüddәtli müharibәyә çevrildi. İşbar Xilaş xaqanın [634–639] inzibati islahatı da (xaqanlığı on tayfa әrazisinә bölmüşdü) müharibәnin qarşısını ala bilmәdi. 658–659 illәrdә Çin qoşunları Qәrbi G.x.-nın әsas әrazisini işğal etdi. Qәrbdә Türkeş xaqanlığı (699–766) formalaşdı. Şәrqi G.x. (İkinci Türk xaqanlığı da adlandırılır) Qutluq İltәriş xaqan [682–691] tәrәfindәn yenidәn quruldu. O, vә qardaşı Qapağan xaqan [691/92–716] Birinci G.x.-nın Mәrkәzi Asiyada sәrhәdlәrini, әsasәn, bәrpa etdi. Dövlәt ideologiyası keçmiş qanunların bәrpasına yönәldildi. 711 ildә qәrbdә karluklar vә türkeşlәr darmadağın edildi, lakin Şәrqi G.x.-nın qәrbә doğru genişlәnmәsini 714 ildә әrәb sәrkәrdәsi Quteybә dayandırdı. Dövlәtin möhkәmlәnmәsindә vә müharibәlәrdә Tonyukuk xaqanın, Qutluq İltәriş xaqanın oğulları – Bilgә xaqan vә Kül Tegin xaqanın rolu böyük idi. Uğurlu müharibәlәrdәn sonra türkeşlәr vә Çinlә davamlı sülh bağlandı, lakin daxili iğtişaşlar artdı. 734 ildә Bilgә xaqanı zәhәrlәdilәr, sonrakı 11 il әrzindә 7 hökmdar dәyişdi. Üsyan edәn karluklar, basmıllar, uyğurlar 742–744 illәrdә Şәrqi G.x.-nı süquta uğratdılar, 745 ildә onu Uyğur xaqanlığı әvәz etdi. G.x.-na mәxsus yazının, tarixşünaslığın vә mәnәvi mәdәniyyәtin әsas mәnbәyi Orxon-Yenisey kitabәlәridir. G.x. Avrasiyanın türk әhalisinin birlәşmәsindә mühüm rol oynamış vә müasir türkdilli xalqların özәyini tәşkil edәn etnik qrupların sonrakı inkişafına tәsir göstәrmişdir. Arami yazısından istifadә olunması vә qәdim türk runi yazısının yaradılması G.x.-nın böyük mәdәni nailiyyәti idi. Yazılı mәnbәlәrdәn G.x.-nın Azәrb.-la iqtisadi vә siyasi әlaqәlәri mәlumdur. Bәzi tәdqiqatçılar Abşerondakı Bilgәh qәs.-nin etimologiyasını Bilgә xaqanın adı ilә әlaqәlәndirirlәr.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
GÖYTÜRK XAQANLIĞI
GÖYTÜRK XAQANLIĞI, G ö y t ü r k d ö v l ә t i, T ü r k x a q a n l ı ğ ı – Mәrkәzi Asiyada türk tayfa ittifaqının yaratdığı dövlәt (551–745). 460 ildә aşina adlanan hun tayfası jujanların hakimiyyәti altına düşdü vә Şәrqi Türküstandan Altaya köçürüldü; onun әtrafında yerli tayfaların ittifaqı yarandı. Bu tayfa ittifaqı “türk” adlanırdı. Əvvәlcә yalnız siyasi mәna daşıyan “türk” etnonimi, sonralar türk dillәri vә xalqlarının geniş qrupunu (bir çoxu G.x.-na daxil deyildi) ifadә etmәyә başladı. G.x.-nda xaqan vә onun arvadı Tenqri vә Hümay sәmavi cütlüyünә bәnzәdilirdi. Xaqanın kiçik qardaşı vә qardaşı oğlu onun varislәri sayılırdı (nәrdivan prinsipi). Ölkә vә ordu mәrkәzә, sağ vә sol cinahlara bölünürdü. Dövlәt aparatı iyerarxiyaya әsaslanırdı: xaqanın yaxın qohumları (teginlәr), elә onlardan ibarәt ali zadәganlar (yabqu, şad, “kiçik” xaqanlar); türk tayfalarının başçıları (eltәbәrlәr, irkinlәr); digәr xalqlarda canişinlәr (tutuklar); cәmi 28 rütbә var idi. Bütün azad insanlar (әrlәr) hәrbi mükәllәfiyyәt daşıyır, zadәganlar zirehli süvari dәstәsinin özәyini tәşkil edirdilәr. Ordu 100 min nәfәrә çatırdı. “Allahın qoyduğu” qanunları (törәlәr) vә etiketi pul cәrimәlәrini nәzәrdә tutan cinayәt hüququ tamamlayırdı. Dövlәt aparatının bir sıra elementi jujanların dövlәtinә gedib çıxırdı. Soğdi, runi (bax Orxon-Yenisey kitabәlәri), brahmi, Çin yazısı vә dillәrindәn istifadә edilirdi. İlk xaqanlar buddizmi yaymağa çalışırdılar. Bumın [534–552] uyğurlara (545) vә jujanlara (551) qalib gәlәrәk özünü İlıq xaqan (“hökmran xaqan”) elan etdi. Qәrbi Monqolustan әrazisindә yerlәşәn xaqanlığın paytaxtı Ötügen idi. Onun oğulları Qara [552–553], xüsusilә Muğan [553–572] vә Taspar [572–582] G.x.-nın sәrhәdlәrini Qәrbi Koreya körfәzi, Böyük Çin sәddi, Sayan, Baykaladәk genişlәndirdilәr. Bütün Mәrkәzi Asiya xalqları, Qәrbi Mancuriyada yaşayan kidanlar vә Yenisey qırğızları türklәrin hakimiyyәti altına keçdilәr. Xaqanın iqamәtgahı Orxon çayının yuxarı axarına köçürüldü. Bumının qardaşı İstәmi (ö. 575) qәrbә yürüşә (qaçan avarları tәqib edәrәk) başçılıq etdi, Sasanilәrlә ittifaqda ağhunları (e f t a l i l ә r i) mәğlub etdi, 567 ildә sәrhәdi Amudәrya boyunca müәyyәnlәşdirdi (Xarәzm onun hakimiyyәtini tanıyaraq G.x.-nın müttәfiqi oldu). 570/571 ildә G.x. Şimali Qafqaza, Aşağı Donadәk olan torpaqlara, Orta Volqaboyuna nәzarәt edirdi. 567 ildәn Bizansla fәal diplomatik vә ticari әlaqәlәr quruldu (575–576 illәrdә İstәminin oğlu Türksanf Bosporu darmadağın etdiyi vә tәqr. 580 ildә Xersonesә çatdığı zaman bu әlaqәlәr müvәqqәti kәsilmişdi). Nәticәdә G.x. İranın yanından keçәn Böyük İpәk yolu üzәrindә nәzarәti әlә keçirdi. 6 әsrin ortalarına yaxın türklәrdә hәrbi demokratiyanın izlәri qalmaqla, erkәn feodal istehsal münasibәtlәri yaranmağa başladı. Türk әyanlarının sәrvәtinin vә nüfuzunun artması, onların işğal edilmiş әrazilәri muxtar idarә etmәyә can atması siyasi böhranlara vә feodal çәkişmәlәrinә sәbәb oldu. G.x.-nın qәrb vә şәrq hissәlәri arasında mәrkәzi hakimiyyәtin zәiflәmәsi, Suy imperiyasının fәal müdaxilәsi ilә müşayiәt edilәn müharibә (581–603), aclıq illәri dövlәtin iki hissәyә bölünmәsinә gәtirib çıxardı. Sәrhәdlәri, әsasәn, Monqolustan әrazisi nәdәk azalmış Şәrqi G.x. Şibi xaqan [609–619] vә El (Xeli) xaqanın [620–630] dövründә möhkәmlәnәrәk Çinlә mübarizәyә başladı. El Çinә qarşı 67 yürüş keçirmişdi. Lakin türk zadәganlarının hüquqlarının mәhdudlaşdırılması, soğdilәrә arxalanması vә fasilәsiz müharibә ölkәdә hәrc-mәrcliyә gәtirib çıxardı vә 630 ildә xaqanlıq Çinә (Tan) tabe oldu. İmperatordan inzibati hakimiyyәti alan türk zadәganları Çin titullarını daşımağa başladı. Qәrbi G.x. Şequye xaqanın [611–618] dövründә Altayadәk, Tarim çayı hövzәsinәdәk vә Pamirönünәdәk olan әrazilәri әhatә edirdi. Ton Yabqu xaqan [618–630] sәrhәdlәri Yuxarı Amudәrya vә Hindiquşadәk genişlәndirdi. İran-Bizans müharibәlәri gedişindә imperator I İrakli ilә ittifaqda olan Ton Yabqu xaqan Tiflisә qәdәr gedib çıxmışdı. Xaqanlığın mәrkәzi Yeddisu, paytaxti isә Çu çayı üzәrindәki Suyab (indiki Tokmak ş. yaxınlığında Ak-Beşim şәhәr yeri) oldu. Xaqanlığın şәrq (dulu) vә qәrb (nuşibi) hissәlәrinin hәr birinә 5 tümәn daxil idi, tabe edilmiş әrazilәr muxtariyyәtini qoruyub saxlayırdı. Siyasi sabitlik Soğd vә digәr vilayәtlәrin şәhәrlәrinin vә әkinçilik rayonlarının çiçәklәnmәsinә şәrait yaratdı; İranın gümüş dirhәmlәri vә Çinin bürünc sikkәlәri üzәrindә türk rәmzlәri zәrb edilirdi. Lakin separatizmin güclәnmәsi, taxt-tac uğrunda dulu vә nuşibi tayfa ittifaqları arasında mübarizә uzunmüddәtli müharibәyә çevrildi. İşbar Xilaş xaqanın [634–639] inzibati islahatı da (xaqanlığı on tayfa әrazisinә bölmüşdü) müharibәnin qarşısını ala bilmәdi. 658–659 illәrdә Çin qoşunları Qәrbi G.x.-nın әsas әrazisini işğal etdi. Qәrbdә Türkeş xaqanlığı (699–766) formalaşdı. Şәrqi G.x. (İkinci Türk xaqanlığı da adlandırılır) Qutluq İltәriş xaqan [682–691] tәrәfindәn yenidәn quruldu. O, vә qardaşı Qapağan xaqan [691/92–716] Birinci G.x.-nın Mәrkәzi Asiyada sәrhәdlәrini, әsasәn, bәrpa etdi. Dövlәt ideologiyası keçmiş qanunların bәrpasına yönәldildi. 711 ildә qәrbdә karluklar vә türkeşlәr darmadağın edildi, lakin Şәrqi G.x.-nın qәrbә doğru genişlәnmәsini 714 ildә әrәb sәrkәrdәsi Quteybә dayandırdı. Dövlәtin möhkәmlәnmәsindә vә müharibәlәrdә Tonyukuk xaqanın, Qutluq İltәriş xaqanın oğulları – Bilgә xaqan vә Kül Tegin xaqanın rolu böyük idi. Uğurlu müharibәlәrdәn sonra türkeşlәr vә Çinlә davamlı sülh bağlandı, lakin daxili iğtişaşlar artdı. 734 ildә Bilgә xaqanı zәhәrlәdilәr, sonrakı 11 il әrzindә 7 hökmdar dәyişdi. Üsyan edәn karluklar, basmıllar, uyğurlar 742–744 illәrdә Şәrqi G.x.-nı süquta uğratdılar, 745 ildә onu Uyğur xaqanlığı әvәz etdi. G.x.-na mәxsus yazının, tarixşünaslığın vә mәnәvi mәdәniyyәtin әsas mәnbәyi Orxon-Yenisey kitabәlәridir. G.x. Avrasiyanın türk әhalisinin birlәşmәsindә mühüm rol oynamış vә müasir türkdilli xalqların özәyini tәşkil edәn etnik qrupların sonrakı inkişafına tәsir göstәrmişdir. Arami yazısından istifadә olunması vә qәdim türk runi yazısının yaradılması G.x.-nın böyük mәdәni nailiyyәti idi. Yazılı mәnbәlәrdәn G.x.-nın Azәrb.-la iqtisadi vә siyasi әlaqәlәri mәlumdur. Bәzi tәdqiqatçılar Abşerondakı Bilgәh qәs.-nin etimologiyasını Bilgә xaqanın adı ilә әlaqәlәndirirlәr.
GÖYTÜRK XAQANLIĞI
GÖYTÜRK XAQANLIĞI, G ö y t ü r k d ö v l ә t i, T ü r k x a q a n l ı ğ ı – Mәrkәzi Asiyada türk tayfa ittifaqının yaratdığı dövlәt (551–745). 460 ildә aşina adlanan hun tayfası jujanların hakimiyyәti altına düşdü vә Şәrqi Türküstandan Altaya köçürüldü; onun әtrafında yerli tayfaların ittifaqı yarandı. Bu tayfa ittifaqı “türk” adlanırdı. Əvvәlcә yalnız siyasi mәna daşıyan “türk” etnonimi, sonralar türk dillәri vә xalqlarının geniş qrupunu (bir çoxu G.x.-na daxil deyildi) ifadә etmәyә başladı. G.x.-nda xaqan vә onun arvadı Tenqri vә Hümay sәmavi cütlüyünә bәnzәdilirdi. Xaqanın kiçik qardaşı vә qardaşı oğlu onun varislәri sayılırdı (nәrdivan prinsipi). Ölkә vә ordu mәrkәzә, sağ vә sol cinahlara bölünürdü. Dövlәt aparatı iyerarxiyaya әsaslanırdı: xaqanın yaxın qohumları (teginlәr), elә onlardan ibarәt ali zadәganlar (yabqu, şad, “kiçik” xaqanlar); türk tayfalarının başçıları (eltәbәrlәr, irkinlәr); digәr xalqlarda canişinlәr (tutuklar); cәmi 28 rütbә var idi. Bütün azad insanlar (әrlәr) hәrbi mükәllәfiyyәt daşıyır, zadәganlar zirehli süvari dәstәsinin özәyini tәşkil edirdilәr. Ordu 100 min nәfәrә çatırdı. “Allahın qoyduğu” qanunları (törәlәr) vә etiketi pul cәrimәlәrini nәzәrdә tutan cinayәt hüququ tamamlayırdı. Dövlәt aparatının bir sıra elementi jujanların dövlәtinә gedib çıxırdı. Soğdi, runi (bax Orxon-Yenisey kitabәlәri), brahmi, Çin yazısı vә dillәrindәn istifadә edilirdi. İlk xaqanlar buddizmi yaymağa çalışırdılar. Bumın [534–552] uyğurlara (545) vә jujanlara (551) qalib gәlәrәk özünü İlıq xaqan (“hökmran xaqan”) elan etdi. Qәrbi Monqolustan әrazisindә yerlәşәn xaqanlığın paytaxtı Ötügen idi. Onun oğulları Qara [552–553], xüsusilә Muğan [553–572] vә Taspar [572–582] G.x.-nın sәrhәdlәrini Qәrbi Koreya körfәzi, Böyük Çin sәddi, Sayan, Baykaladәk genişlәndirdilәr. Bütün Mәrkәzi Asiya xalqları, Qәrbi Mancuriyada yaşayan kidanlar vә Yenisey qırğızları türklәrin hakimiyyәti altına keçdilәr. Xaqanın iqamәtgahı Orxon çayının yuxarı axarına köçürüldü. Bumının qardaşı İstәmi (ö. 575) qәrbә yürüşә (qaçan avarları tәqib edәrәk) başçılıq etdi, Sasanilәrlә ittifaqda ağhunları (e f t a l i l ә r i) mәğlub etdi, 567 ildә sәrhәdi Amudәrya boyunca müәyyәnlәşdirdi (Xarәzm onun hakimiyyәtini tanıyaraq G.x.-nın müttәfiqi oldu). 570/571 ildә G.x. Şimali Qafqaza, Aşağı Donadәk olan torpaqlara, Orta Volqaboyuna nәzarәt edirdi. 567 ildәn Bizansla fәal diplomatik vә ticari әlaqәlәr quruldu (575–576 illәrdә İstәminin oğlu Türksanf Bosporu darmadağın etdiyi vә tәqr. 580 ildә Xersonesә çatdığı zaman bu әlaqәlәr müvәqqәti kәsilmişdi). Nәticәdә G.x. İranın yanından keçәn Böyük İpәk yolu üzәrindә nәzarәti әlә keçirdi. 6 әsrin ortalarına yaxın türklәrdә hәrbi demokratiyanın izlәri qalmaqla, erkәn feodal istehsal münasibәtlәri yaranmağa başladı. Türk әyanlarının sәrvәtinin vә nüfuzunun artması, onların işğal edilmiş әrazilәri muxtar idarә etmәyә can atması siyasi böhranlara vә feodal çәkişmәlәrinә sәbәb oldu. G.x.-nın qәrb vә şәrq hissәlәri arasında mәrkәzi hakimiyyәtin zәiflәmәsi, Suy imperiyasının fәal müdaxilәsi ilә müşayiәt edilәn müharibә (581–603), aclıq illәri dövlәtin iki hissәyә bölünmәsinә gәtirib çıxardı. Sәrhәdlәri, әsasәn, Monqolustan әrazisi nәdәk azalmış Şәrqi G.x. Şibi xaqan [609–619] vә El (Xeli) xaqanın [620–630] dövründә möhkәmlәnәrәk Çinlә mübarizәyә başladı. El Çinә qarşı 67 yürüş keçirmişdi. Lakin türk zadәganlarının hüquqlarının mәhdudlaşdırılması, soğdilәrә arxalanması vә fasilәsiz müharibә ölkәdә hәrc-mәrcliyә gәtirib çıxardı vә 630 ildә xaqanlıq Çinә (Tan) tabe oldu. İmperatordan inzibati hakimiyyәti alan türk zadәganları Çin titullarını daşımağa başladı. Qәrbi G.x. Şequye xaqanın [611–618] dövründә Altayadәk, Tarim çayı hövzәsinәdәk vә Pamirönünәdәk olan әrazilәri әhatә edirdi. Ton Yabqu xaqan [618–630] sәrhәdlәri Yuxarı Amudәrya vә Hindiquşadәk genişlәndirdi. İran-Bizans müharibәlәri gedişindә imperator I İrakli ilә ittifaqda olan Ton Yabqu xaqan Tiflisә qәdәr gedib çıxmışdı. Xaqanlığın mәrkәzi Yeddisu, paytaxti isә Çu çayı üzәrindәki Suyab (indiki Tokmak ş. yaxınlığında Ak-Beşim şәhәr yeri) oldu. Xaqanlığın şәrq (dulu) vә qәrb (nuşibi) hissәlәrinin hәr birinә 5 tümәn daxil idi, tabe edilmiş әrazilәr muxtariyyәtini qoruyub saxlayırdı. Siyasi sabitlik Soğd vә digәr vilayәtlәrin şәhәrlәrinin vә әkinçilik rayonlarının çiçәklәnmәsinә şәrait yaratdı; İranın gümüş dirhәmlәri vә Çinin bürünc sikkәlәri üzәrindә türk rәmzlәri zәrb edilirdi. Lakin separatizmin güclәnmәsi, taxt-tac uğrunda dulu vә nuşibi tayfa ittifaqları arasında mübarizә uzunmüddәtli müharibәyә çevrildi. İşbar Xilaş xaqanın [634–639] inzibati islahatı da (xaqanlığı on tayfa әrazisinә bölmüşdü) müharibәnin qarşısını ala bilmәdi. 658–659 illәrdә Çin qoşunları Qәrbi G.x.-nın әsas әrazisini işğal etdi. Qәrbdә Türkeş xaqanlığı (699–766) formalaşdı. Şәrqi G.x. (İkinci Türk xaqanlığı da adlandırılır) Qutluq İltәriş xaqan [682–691] tәrәfindәn yenidәn quruldu. O, vә qardaşı Qapağan xaqan [691/92–716] Birinci G.x.-nın Mәrkәzi Asiyada sәrhәdlәrini, әsasәn, bәrpa etdi. Dövlәt ideologiyası keçmiş qanunların bәrpasına yönәldildi. 711 ildә qәrbdә karluklar vә türkeşlәr darmadağın edildi, lakin Şәrqi G.x.-nın qәrbә doğru genişlәnmәsini 714 ildә әrәb sәrkәrdәsi Quteybә dayandırdı. Dövlәtin möhkәmlәnmәsindә vә müharibәlәrdә Tonyukuk xaqanın, Qutluq İltәriş xaqanın oğulları – Bilgә xaqan vә Kül Tegin xaqanın rolu böyük idi. Uğurlu müharibәlәrdәn sonra türkeşlәr vә Çinlә davamlı sülh bağlandı, lakin daxili iğtişaşlar artdı. 734 ildә Bilgә xaqanı zәhәrlәdilәr, sonrakı 11 il әrzindә 7 hökmdar dәyişdi. Üsyan edәn karluklar, basmıllar, uyğurlar 742–744 illәrdә Şәrqi G.x.-nı süquta uğratdılar, 745 ildә onu Uyğur xaqanlığı әvәz etdi. G.x.-na mәxsus yazının, tarixşünaslığın vә mәnәvi mәdәniyyәtin әsas mәnbәyi Orxon-Yenisey kitabәlәridir. G.x. Avrasiyanın türk әhalisinin birlәşmәsindә mühüm rol oynamış vә müasir türkdilli xalqların özәyini tәşkil edәn etnik qrupların sonrakı inkişafına tәsir göstәrmişdir. Arami yazısından istifadә olunması vә qәdim türk runi yazısının yaradılması G.x.-nın böyük mәdәni nailiyyәti idi. Yazılı mәnbәlәrdәn G.x.-nın Azәrb.-la iqtisadi vә siyasi әlaqәlәri mәlumdur. Bәzi tәdqiqatçılar Abşerondakı Bilgәh qәs.-nin etimologiyasını Bilgә xaqanın adı ilә әlaqәlәndirirlәr.
