GÖZ – işıq şüalarına hәssas olan hüceyrә qatında – tor qişada xarici mühit obyektlәrinin tәsvirini fokuslayan işıqsındırıcı linza vә ya göz bülluru ilә tәchiz olunmuş görmә orqanı; kamera tipli G.-dә tor qişa, göz büllurunun olduğu bir xarici dәlik istisna edilmәklә işıqkeçirmәyәn divarlara malik göz kamerasında yerlәşir. Kameralı G.-lәr onurğalılar vә bәzi molyusk qrupları üçün sәciyyәvidir. Onurğalılarda, o cümlәdәn insanda, onlar baş beynin ön hissәsindәki cüt G. qovuqcuqlarından (yan törәmәlәrindәn) inkişaf edir. Beyindәn ayrılmış G. görmә sinirinin inkişaf etdiyi nazik G. saplaqları vasitәsilә onunla әlaqәdә olur. Sonra göz qovuğunun xarici yarımkürәsi daxilә itәlәnir vә o, ikiqatlı G. lәyәninә çevrilir. Lәyәnin daxilindә olan vә xaricә yönәlmiş qat G.-ün tor qişasına, onun ilkin arxa yarımkürәsini әhatә edәn hissә isә piqmentli qişaya çevrilir. Ondakı tünd rәngli piqment hüceyrәlәri G.-ün yan divarlarını işıq keçirmәyәn edir. G. lәyәninә söykәnәn ektoderma sahәsi (göz bülluru lövhәsi) ona itәlәnir vә göz bülluruna çevrilir. G. lәyәninin xarici kәnarları öndәn göz büllurunu qismәn әhatә edir (örtür) vә G. bәbәyini әmәlә gәtirir, o da bayır tәrәfdәn şәffaf buynuz qişa ilә qapanır. Mezoderma hüceyrәlәri göz lәyәninin әtrafında iki xarici G. qişasını – damarlı vә ağlı (sklera) qişaları әmәlә gәtirir. Bәbәyin piqmentli vә damarlı qişalardan әmәlә gәlmiş kәnarları gözün qüzehli qişasını formalaşdırır vә o, G.-üsulu nәmlә dolu olan ön vә geri kameralara ayırır. Qüzehli qişada olan piqment hüceyrәlәri G.-ün rәngini müәyyәn edir. Öndәn göz bülluru ilә mәhdudlaşmış G. boşluğunda şüşәvarı cisim yerlәşir. Qüzehli qişada әzәlә liflәri olur, onların yığılması göz bәbәyi ölçülәrinin dәyişmәsinә imkan verir. Göz büllurunun әtrafında dairәvi yastıqkir pikli cisim әmәlә gәlir vә onun da içәrisin dә fokusalamanı (akkomodasiyanı) tәmin edәn әzәlә liflәri mövcuddur. Tor qişada sinir, istinad vә işığahәssas (fotoreseptor) hüceyrәlәr vardır. İşığahәssas hüceyrәlәrin sensor (hissedici) elementlәri müxtәlif formada olur. Onların arasında işığın intensivlik dәyişmәlәrini tuta bilәn çöpcüklәr, müxtәlif uzunluqlu işıq dalğalarını fәrqlәndirә bilәn (müxtәlif rәng kimi qәbul edirlәr) kolbacıqlar ayırd edilir. Bәbәyin әks tәrәfindә, tor qişada sarı lәkә, ondan orta xәttә bir qәdәr yaxın kor lәkә yerlәşir, sinir liflәri orada toplanır vә sonra görmә siniri tәrkibindә baş beyinә gedir. Bәzi onurğalılarda damarlı qişanın ön nahiyәsi (piqmentli qişa ilә yanaşı olan) parlaq qat – güzgücük (tapetum) әmәlә gәtirir. O, işıq şüalarını әks tәrәfә – tor qişaya әks etdirir; bu, gecә heyvanlarının işıq hissiyyatını yüksәldir vә qaranlıqda G.-ün “işıqlanmasına” sәbәb olur. Yuxarıda adı çәkilәn bütün strukturlar kәllә çuxurunda – göz yuvasında yerlәşәn göz almasını әmәlә gәtirir. Göz yuvasında, hәmçinin gözün hәrәki әzәlәlәri, gözyaşı vәzisi vә Qarderov vәzisi yerlәşir, sinirlәr vә qan damarları buradan keçir. Quruda yaşayan onurğalılarda G. xaricdәn göz qapaqları vә nazik gözqırpıcı zar ilә mühafizә olunur. Onurğalıların müxtәlif siniflәrinin nümayәndәlәrindә G. sәciyyәvi xüsusiyyәtlәrә malikdir. B a l ı q l a r d a G. yastı buynuz qişanın, kürәşәkilli göz büllurunun olması ilә fәrqlәnir vә çox yaxındangörmә ilә sәciyyәlәnir. Qüzehli qişada vә kirpikli cisim dә әzәlә liflәri inkişaf etmәmişdir. Damarlı qişadan G. boşluğuna büllur kisәsinә bәrkiyәn (yapışmış) vә saya әzәlә liflәrindәn ibarәt oraqşәkilli çıxıntı uzanır. Liflәr yığıldıqda büllur geriyә çәkilir vә G. uzaqdan görmәyә köklәnir. Damarlı qişanın arxa nahiyәsindә (sklera tәrәfdәn) çox vaxt xırda әhәng kristalları ilә dolu gümüşü qişa adlanan xüsusi hüceyrә qatı olur. Bәzi balıqlarda (mәs., akulalarda) güzgücük olur. Dәrin sularda yaşayan növlәrdә G. ya reduksiyaya uğramış, ya da zәif işığı sezmәk üçün böyük “teleskopik” aparat kimi inkişaf etmişdir. S u d a - q u r u d a y a ş a y a n l a r d a buynuz qişa xeyli dәrәcәdә qabarıqlığı ilә fәrqlәnir. G. adәtәn, uzağı görmәyә köklәnmişdir. Qüzehli qişada vә kirpikli cisimdә saya әzәlә liflәri vardır. Yaxından görmәyә keçmәk üçün xüsusi әzәlәlәrin kömәyilә büllur yerini önә dәyişir; kirpikli cisim әzәlәlәrinin yığılması da buna kömәk edir. S ü r ü n ә n l ә r d ә (hatteriya vә tısbağalardan başqa) vә q u ş l a r d a qüzehli qişada vә kirpikli cisimdә eninәzolaqlı әzәlәlәr var. G.-ün akkomodasiyası hәm büllurun yerdәyişmәsinin kömәyilә, hәm dә onun formasının dәyişmәsi ilә baş verir. Şüşәvarı cismә damarlı qişadan xüsusi fırqan damarları ilә bolluca tәchiz olunmuş damarlı konus, yaxud daraq uzanır. Timsahlarda vә bayquşlarda güz gücük olur. Quşların görmә aparatı hәr cәhәtdәn digәr heyvanların G.-ündәn üstündür. Göz almasının çox böyük ölçülәrә vә xüsusi formaya malik olması sayәsindә görmә sahәsi artır. Görmә akkomodasiyası heyvanlar arasında әn mükәmmәldir vә buynuz qişa әyriliyinin, büllurun formasının, vәziyyәtinin dәyişmәlәri vә bütöv göz almasının xüsusiyyәtlәri ilә әldә olunur. Tor qişada 3-ә qәdәr sarı lәkә olur. M ә m ә l i l ә r i n G.-ü formasına görә suda-quruda yaşayanların G.-ünә yaxındır. Su mәmәlilәrindә (mәs.. balinalarda) o, buynuz qişanın qabarıqlığına vә şüasınmasının böyük göstәricisinә görә dәrin sularda yaşayan balıqların G.-ünü xatırladır. Yırtıcılarda, kürәkayaqlılar da vә balinakimilәrdә güzgücük vardır. Mağara balıqlarında vә suda-quruda yaşayanlarda (mәs., proteylәr), qazıma hәyatı yaşayan sürünәnlәrdә (mәs., kor ) vә mәmәlilәrdә (mәs., göstәbәklәr) G.-lәr reduksiya olunur, çox vaxt dәri altında yerlәşir, onlarda büllur, qüzehli qişa, tor qişanın bәzi qatları olmur. Başıayaqlı molyusklarda G., örtüyü bәdәnin dәrinliyinә keçmiş qatından inkişaf etmәsinә baxmayaraq, quruluşunun çox detallarına görә onurğalılar bәnzәridir. Buğum ayaqlılarda çoxlu kiçik gözcüklәrdәn әmәlә gәlmiş ommatidilәr adlanan mürәkkәb faset gözlәr әmәlә gәlmişdir. Bax Görmә, Görmә orqanları.
İnsan gözünün quruluşu: 1 – bәbәk; 2 – buynuz
qişa; 3 – qüzehli qişa; 4 – billur; 5 – kirpikli cisim;
6 – tor qişa; 7 – damarlı qişa; 8 – görmә siniri;
9 – göz damarları; 10 – göz әzәlәlәri; 11 – sklera;
12 – şüşәyәbәnzәr cisim.
İnsanın gözü görmә siniri vasitәsilә baş beyinlә birlәşmiş kürәvi göz almasından (mәxsusi G.) vә kömәkçi aparatdan (göz qapaqları, göz yaşı orqanları vә göz almasını hәrәkәt etdirәn әzәlәlәr) ibarәtdir. Göz alması tam düz formaya malik deyildir: yaşlı şәxslәrdә ön-arxa diametri orta hesabla 24,3 mm, şaquli – 23,4 mm vә üfüqi – 23,6 mm-dir; bu ölçülәr çox vә ya az ola bilәr ki, bunun da G.-ün şüasındırma qabiliyyәtinin formalaşmasında әhәmiyyәti vardır (bax Yaxındangörmә, Uzaqdangörmә). G.-ün divarları konsentrik yerlәşmiş üç qişadan ibarәtdir: xarici, orta vә daxili. Onlar göz almasının möhtәviyyatını әhatә edir. G.-ün xarici qişası – onun sәthinin 5/6 hissәsini tutan qeyri-şәffaf sklera vә ya ağlı qişadır; o, öndә şәffaf buynuz qişa ilә birlәşir. Onlar birlikdә buynuz qişa-skleral kapsulu әmәlә gәtirir vә bu, G.-ün digәr qişaları arasında әn möhkәm vә elastiki olub müdafiә funksiyasını yerinә yetirir. Sklera sıx birlәşdirici liflәrdәn әmәlә gәlmişdir, onun qalınlığı orta hesabla tәqr. 1mm-dir. O, G.-ün arxa qütbü nahiyәsindә son dәrәcә naziklәşir vә görmә sinirini әmәlә gәtirәn liflәrin keçdiyi çoxlu qәfәsli lövhәyә çevrilir (bax Göz dibi). Skleranın ön hissәsindә, tәqr. onun buynuz qişa ilә sәrhәdindә Şlem kanalı (onu ilk dәfә tәsvir etmiş alman anatomu F. Şlemmin adı ilә) adlanan hәlqәvi şırım olur vә o, gözdaxili mayenin axmasında iştirak edir. Sklera öndәn nazik selikli qişa – konyunktiva ilә örtülmüşdür ki, o da dal tәrәfdә yuxarı vә aşağı göz qapağının daxili sәthinә keçir. Buynuz qişa önә qabarıq vә arxaya çökük sәthә malikdir; mәrkәzdә onun qalınlığı tәqr. 0.6 mm, periferiyada 1 mm-ә qәdәrdir. Optik xassәlәrinә görә bu, G.-ün ondan keçәn şüalarının әn güclü sındırıcı mühitidir. Buynuz qişada qan damarları yoxdur, onun qidalanması buynuz qişa ilә sklera arasında yerlәşәn damar şәbәkәsindәn olan diffuziya hesabına hәyata keçirilir. Sәthindә çoxlu sayda sinir uclarının olması ilә әlaqәdar o, bәdәnin xarici sәthinin әn hәssas hissәsidir. Hәtta yüngül toxunma göz qapaqlarının reflektor örtülmәsinә sәbәb olur ki, bu da buynuz qişaya yad cisimlәrin düşmәsinin qarşısını alır vә onu termiki zәdәlәnmәdәn qoruyur. Buynuz qişadan bilavasitә arxada, içәrisi kimyәvi tәrkibinә görә onurğa beyni mayesinә yaxın olan şәffaf sulu nәm ilә dolu göz almasının ön kamerası yerlәşir. Göz almasının ön kamerasında mәrkәzi (dәrinliyi orta hesabla 2,5 mm) vә periferik şöbәlәri – G.-ün ön kamerasının bucağı var. Bu şöbәni, çox kiçik deşiklәri olan hörülmüş fibroz liflәrdәn ibarәt törәmә doldurmuşdur ki, ondan şlem kanalına, oradan isә sklera sәthindә vә daha qalın yerlәşәn venoz kәlәflәrә kamera nәminin süzülmәsi baş verir. Kamera nәminin axması sayәsindә gözdaxili tәzyiq normal sәviyyәdә saxlanılır. Ön kameranın arxa divarı qüzehli qişadır; onun mәrkәzindә tәqr. 3,5 mm diametrli bәbәk yerlәşir. Qüzehli qişada hәmçinin bәbәyi genәldәn vә daraldan iki әzәlә olur. Qüzehli qişa büküşlü ön (kirpikli cismin tacı) vә yastı arxa hissәlәrdәn ibarәt olan kirpikli vә ya siliar cismә keçir. O, gözdaxili maye hasil edir. Büküşlü hissәdә çıxıntılar çıxıntılar olur, onlara bәrkidilәn, sonra büllura gedәn nazik bağlar onun asılan aparatını әmәlә gәtirir. Kirpikli cisimdә qeyriiradi fәaliyyәt göstәrәn vә G.-ün akkomodasiyasında iştirak edәn әzәlә olur. Kirpikli cismin yastı hissәsi skleranın demәk olar ki, bütün daxili sәthinә söykәnәn vә G.-dә dövr edәn qanın tәqr. 80%-i olan müxtәlif kalibrli damarlardan ibarәt hәqiqi damarlı qişaya keçir. Qüzehli qişa, kirpikli cisim vә damarlı qişa birlikdә G.-ün orta (damarlı trakt) qişasını tәşkil edir. G.-ün daxili qişası (tor qişa) 10 qatdan ibarәtdir vә onlardan әn mühümü çöp vә kolbacıq hüceyrәlәri qatıdır. Onlarda G.-ә düşәn işıq şüaları enerjisinin sinir impulsuna çevrilmәsi baş verir, bu impulslar isә görmә siniri yolu ilә baş beynin әnsә payına ötürülür vә burada görmә surәti formalaşır. Tor qişanın mәrkәzindә sarı lәkә yerlәşir. Tor qişanın burun yarısında, sarı lәkәdәn tәqr. 4 mm kәnarda 1,5 mm diametrindә disk әmәlә gәtirәn görmә siniri çıxır. Onun mәrkәzindәn şaxәlәrә bölünәn vә demәk olar ki, tor qişanın bütün sәthinә paylanan arteriya vә vena çıxır. G. boşluğu büllur vә şüşәyәoxşar cisimlә tutulmuşdur. Mәrcişәkilli büllur bilavasitә qüzehli qişanın arxasında yerlәşir; onun ön sәthi ilә qüzehli qişanın arxa sәthi arasında yarıq şәklindә sahә – G.-ün dal kamerası olur; o sulu nәmlә doludur. Büllur ön vә arxa kapsuladan әmәlә gәlmiş kisәcikdәn ibarәtdir vә daxili biri digәrinә lay-lay yığılan liflәrlә (yüksәk ixtisaslaşmış uzanmış hüceyrәlәrlә) tamamlanmışdır. Büllurda damarlar vә sinirlәr yoxdur. Şüşәvarı cisim rәngsiz hәlmәşik kütlә olub G. boşluğunun çox hissәsini tutur. O, öndәn büllura, yandan vә arxadan tor qişaya bitişir. Göz almalarının hәrәkәti 4 düz vә 2 çәp әzәlәdәn ibarәt aparatın kömәyilә mümkün olur; onların hamısı orbitanın zirvәsindәki fibroz hәlqәdәn başlayır vә yelpiyәbәnzәr şәkildә genişlәnәrәk skleraya qarışır. G.-ün ayrı-ayrı әzәlәlәrinin vә ya onların qruplarının yığılması gözün әlaqәlәndirilmiş hәrәkәtini tәmin edir.
