GÖZƏLLİK – klassik estetikanın әn yüksәk estetik mәziyyәtli hadisәlәri sәciyyәlәndirәn әsas kateqoriyası. G. qismindә әn müxtәlif obyektlәr – insanlar, onların әmәllәri, incәsәnәt vә bәşәr yaradıcılığı әsәrlәri, digәr canlı varlıqlar, cansız predmetlәr vә bütövlükdә tәbiәt çıxış edir. Erkәn qәdim yunan fәlsәfi düşüncәsindә G. ümumәn “yaxşı”dan – “keyfiyyәtli”, “xeyirxah”, “yararlı”, “lәyaqәtli” vә s-dәn. ayrılmayırdı. G. bütövlükdә dünya düzәninin sәciyyәvi xüsusiyyәtlәrindәn biri, kosmosda әdәdlәr nizamı әsasında hökm sürәn (pifaqorçuluq) vә mütәnasiblik, tarazlıq, simmetriya, fiziki kamillik (Poliktet “kanon”u) vә s.-dә әksini tapan universal harmoniya kimi nәzәrdәn keçirilirdi (bax hәmçinin Sferalar harmoniyası). Platon özözlüyündә G.-in (καλόν) tәbiәti haqqında mәsәlәni qaldırmaqla, bir tәrәfdәn ayrı-ayrı gözәl varlıqlar, predmetlәr vә onların xassәlәri, digәr tәrәfdәn öz-özlüyündә G., bütün gözәl hadisәlәrin әsasında duran vahid G. ideyası arasında dәqiq fәrq qoyurdu. O, “Pir” dialoqunda canın gözәlliyi, gözәl әmәllәri, әxlaqi keyfiyyәtlәri vә normaları seyretmә yolu ilә ayrı-ayrı gözәl varlıqların qavrayışından әbәdi gözәllik ideyası olan mütlәq G.-ә doğru Erosun hәrәkәtә gәtirdiyi yüksәlişi tәsvir edir. Neoplatonizmdә tamamlanan Platon konsepsiyası sonradan G.-i Mütlәqin ifadәsinin bilavasitә seyr edilmәsi üçün üzә çıxan anlayış kimi başadüşmә әnәnәsinә müәyyәnlәşdirici tәsir göstәrdi. Plotindә G. Tәkdәn doğan çoxpillәli gözәllik iyerarxiyası, teist dinlәrin ilahiyyatçı vә fәlsәfi dünyagörüşündә yaradılmış dünyanın gözәlliyi, ilahi gözәlliyin inikası kimi, F.V.Şellinqdә “sonluda tәmsil olunan sonsuz”, G.V.F.Hegeldә “ideyanın hissi görüntüsü” vә s. mıәnalarında nәzәrdәn keçirilmişdir. Orta әsrlәrin mütәfәkkirlәri G. haqqında tәsәvvürlәrindә hәm Avqustin vә Boesi tәrәfindәn әxz edilmiş pifaqorçu-platonçu әnәnәyә (G. rәngarәngliyin vәhdәti, әdәdi proporsiyalara әsaslanan ölçü kimi), hәm dә Dionisi Areopagitin әsәrlәrindә yenidәn işlәnmiş G.-in ziyalandırıcı tәbiәti konsepsiyasına (G. Allahdan gәlәn xeyirlә eyniyyәt kimi tәsbit edilir) dayaqlanırdılar. İntibah dövründәn başlayaraq, G.-in cismani dünyada Allahın “mütlәq gözәllik” olaraq özünü aşkarlaması kimi ontoloji anlamı (Nikolay Kuzanski) G. qavrayışının konkret forma vә şәrtlәrinin empirik tәsviri, 15–18 әsrlәrin çoxsaylı nәzәri-bәdii traktatlarında rasional ifadә olunmuş “gözәllik qaydaları”nı ortaya çıxarmaq cәhdlәri (italyan riyaziyyatçısı L.Paçolinin “İlahi proporsiya haqqında” – “De divina proportione” әsәrindә “qızıl nisbәt”, 1509; klassisizmin normativ prinsiplәri; U.Hoqartın “gözәllik xәtti”, 1753 vә s.) ilә birlәşirdi. 17–18 әsrlәrdә “gözәllik hissi”nin subyektiv aspektlәrini vә doğurduğu zövqü vurğulayan G.-in psixoloji şәrhi dә inkişaf edirdi (F.Hatçeson, D.Yum, E.Byork vә b.). A.Baumqartendә G. “hissi idrak haqqında elm” kimi xüsusi fәnnin – estetikanın predmetinә çevrildi. Q.V.Leybnits – H.Volfun Volfun rasionalist fәlsәfәsi çәrçivәsindә G.-in hissi qavranılan kamillik kimi anlamı Baumqarten tәrәfindәn G.-in “hissi idrak kamilliyi” kimi tәrifi ilә tamamlandı vә bundan da belә nәticә hasil olundu ki, “özözlüyündә eybәcәr predmetlәr gözәl, gözәl predmetlәr isә eybәcәr kimi düşünülә bilәr”. G.-in obyektiv (ontoloji) vә subyektiv (psixoloji) anlamları arasındakı dilemmanı İ.Kant G.-in “zövq mülahizәlәri” kimi tәhlili vasitәsilә hәll etmәyә çalışırdı. Xoş, faydalı vә xeyirlidәn fәrqli olaraq, G.-in verdiyi hәzz hәr hansı maraqdan azaddır, G. hamıya anlayış vasitәsi olmadan xoş gәlir. O, eyni zamanda “zәruri hәzzin predmeti” ni tәşkil edir. G. “predmetin mәqsәdәuyğunluq forması”dır vә bu forma onda “mәqsәd tәqdim olunmadan” qәbul edilir. G.-i “mәnәvi xeyirxahlığın rәmzi” kimi nәzәrdәn keçirәn İ.Kant bu mәnada tәbiәtdәki G.-i sәnәtdәki G.-dәn üstün sayır, çünki o, insana mәnәviyyatın әsasını tәşkil edәn vә nәzәri idrak üçün әlçatmaz olan ağılla dәrkolunan dünyanın obyektiv reallığına işarә edir. 18–19 әsrlәrin ayrıcında G. problemi barışdırıcı vә birlәşdirici başlanğıc kimi kantdansonrakı alman fәlsәfәsi (F.V.Şellinqdә G. “real vә ideal”ın vәhdәti kimi), Veymar klassisizmi vә Yena romantizminin diqqәt mәrkәzindә idi. F. Şillerin estetikan tropoloji utopiyasında “hadisәdә azadlıq” kimi G. oyun predmeti qismindә müasir insanın daxili parçalanmasını aşmaq üçündür. Bu zaman İ.Kantdan fәrqli olaraq, Şellinqdә, G.V.F.Hegeldә, A.Şopenhauerdә ideal başlanğıcın daha dolğun vә kamil ifadәsi kimi sәnәtdәki G. tәbiәtdәki G. üzәrindә qeyd-şәrtsiz üstünlük qazanır. G.-in “qaranlıq tәrәf”inә diqqәt ayıran romantizmdәn başlayaraq, tәdricәn G.-in mәnәviyyatdan emansipasiyası baş verdi (S.Kyerkeqorun әsәrlәrindә özünәmәxsus “xeyir vә gözәlliyin dialoqu”, F.Nitsşenin estetik immoralizmi, F.M.Dostoyevski, Ş.Bodler vә b.-nda “ilahi” vә “infernal” G. yaşantıları). 19 әsrin 2-ci yarısı – 20 әsrә aid sәnәt nәzәriyyәsi vә praktikasında G. mәrkәzi mövqeyini itirәrәk “ifadәli”, “maraqlı” vә s. bu kimi anlayışlarla әvәzlәndi (19 әsrin ortalarında eybәcәrlik estetikası meydana gәldi). T.Adorno “gözәlliyin vә sәnәtin” müasir böhranının şәrhindә G. ideyasının kәnarlaşdırılmasının vә hansısa zahirәn stilizә olunmuş formalarla uyuşmasının qeyri-mümkünlüyündәn çıxış edir vә bu sәbәbdәn dә G. “neqativdәn başqa vәziyyәtdә” üzә çıxmır.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
GÖZƏLLİK
GÖZƏLLİK – klassik estetikanın әn yüksәk estetik mәziyyәtli hadisәlәri sәciyyәlәndirәn әsas kateqoriyası. G. qismindә әn müxtәlif obyektlәr – insanlar, onların әmәllәri, incәsәnәt vә bәşәr yaradıcılığı әsәrlәri, digәr canlı varlıqlar, cansız predmetlәr vә bütövlükdә tәbiәt çıxış edir. Erkәn qәdim yunan fәlsәfi düşüncәsindә G. ümumәn “yaxşı”dan – “keyfiyyәtli”, “xeyirxah”, “yararlı”, “lәyaqәtli” vә s-dәn. ayrılmayırdı. G. bütövlükdә dünya düzәninin sәciyyәvi xüsusiyyәtlәrindәn biri, kosmosda әdәdlәr nizamı әsasında hökm sürәn (pifaqorçuluq) vә mütәnasiblik, tarazlıq, simmetriya, fiziki kamillik (Poliktet “kanon”u) vә s.-dә әksini tapan universal harmoniya kimi nәzәrdәn keçirilirdi (bax hәmçinin Sferalar harmoniyası). Platon özözlüyündә G.-in (καλόν) tәbiәti haqqında mәsәlәni qaldırmaqla, bir tәrәfdәn ayrı-ayrı gözәl varlıqlar, predmetlәr vә onların xassәlәri, digәr tәrәfdәn öz-özlüyündә G., bütün gözәl hadisәlәrin әsasında duran vahid G. ideyası arasında dәqiq fәrq qoyurdu. O, “Pir” dialoqunda canın gözәlliyi, gözәl әmәllәri, әxlaqi keyfiyyәtlәri vә normaları seyretmә yolu ilә ayrı-ayrı gözәl varlıqların qavrayışından әbәdi gözәllik ideyası olan mütlәq G.-ә doğru Erosun hәrәkәtә gәtirdiyi yüksәlişi tәsvir edir. Neoplatonizmdә tamamlanan Platon konsepsiyası sonradan G.-i Mütlәqin ifadәsinin bilavasitә seyr edilmәsi üçün üzә çıxan anlayış kimi başadüşmә әnәnәsinә müәyyәnlәşdirici tәsir göstәrdi. Plotindә G. Tәkdәn doğan çoxpillәli gözәllik iyerarxiyası, teist dinlәrin ilahiyyatçı vә fәlsәfi dünyagörüşündә yaradılmış dünyanın gözәlliyi, ilahi gözәlliyin inikası kimi, F.V.Şellinqdә “sonluda tәmsil olunan sonsuz”, G.V.F.Hegeldә “ideyanın hissi görüntüsü” vә s. mıәnalarında nәzәrdәn keçirilmişdir. Orta әsrlәrin mütәfәkkirlәri G. haqqında tәsәvvürlәrindә hәm Avqustin vә Boesi tәrәfindәn әxz edilmiş pifaqorçu-platonçu әnәnәyә (G. rәngarәngliyin vәhdәti, әdәdi proporsiyalara әsaslanan ölçü kimi), hәm dә Dionisi Areopagitin әsәrlәrindә yenidәn işlәnmiş G.-in ziyalandırıcı tәbiәti konsepsiyasına (G. Allahdan gәlәn xeyirlә eyniyyәt kimi tәsbit edilir) dayaqlanırdılar. İntibah dövründәn başlayaraq, G.-in cismani dünyada Allahın “mütlәq gözәllik” olaraq özünü aşkarlaması kimi ontoloji anlamı (Nikolay Kuzanski) G. qavrayışının konkret forma vә şәrtlәrinin empirik tәsviri, 15–18 әsrlәrin çoxsaylı nәzәri-bәdii traktatlarında rasional ifadә olunmuş “gözәllik qaydaları”nı ortaya çıxarmaq cәhdlәri (italyan riyaziyyatçısı L.Paçolinin “İlahi proporsiya haqqında” – “De divina proportione” әsәrindә “qızıl nisbәt”, 1509; klassisizmin normativ prinsiplәri; U.Hoqartın “gözәllik xәtti”, 1753 vә s.) ilә birlәşirdi. 17–18 әsrlәrdә “gözәllik hissi”nin subyektiv aspektlәrini vә doğurduğu zövqü vurğulayan G.-in psixoloji şәrhi dә inkişaf edirdi (F.Hatçeson, D.Yum, E.Byork vә b.). A.Baumqartendә G. “hissi idrak haqqında elm” kimi xüsusi fәnnin – estetikanın predmetinә çevrildi. Q.V.Leybnits – H.Volfun Volfun rasionalist fәlsәfәsi çәrçivәsindә G.-in hissi qavranılan kamillik kimi anlamı Baumqarten tәrәfindәn G.-in “hissi idrak kamilliyi” kimi tәrifi ilә tamamlandı vә bundan da belә nәticә hasil olundu ki, “özözlüyündә eybәcәr predmetlәr gözәl, gözәl predmetlәr isә eybәcәr kimi düşünülә bilәr”. G.-in obyektiv (ontoloji) vә subyektiv (psixoloji) anlamları arasındakı dilemmanı İ.Kant G.-in “zövq mülahizәlәri” kimi tәhlili vasitәsilә hәll etmәyә çalışırdı. Xoş, faydalı vә xeyirlidәn fәrqli olaraq, G.-in verdiyi hәzz hәr hansı maraqdan azaddır, G. hamıya anlayış vasitәsi olmadan xoş gәlir. O, eyni zamanda “zәruri hәzzin predmeti” ni tәşkil edir. G. “predmetin mәqsәdәuyğunluq forması”dır vә bu forma onda “mәqsәd tәqdim olunmadan” qәbul edilir. G.-i “mәnәvi xeyirxahlığın rәmzi” kimi nәzәrdәn keçirәn İ.Kant bu mәnada tәbiәtdәki G.-i sәnәtdәki G.-dәn üstün sayır, çünki o, insana mәnәviyyatın әsasını tәşkil edәn vә nәzәri idrak üçün әlçatmaz olan ağılla dәrkolunan dünyanın obyektiv reallığına işarә edir. 18–19 әsrlәrin ayrıcında G. problemi barışdırıcı vә birlәşdirici başlanğıc kimi kantdansonrakı alman fәlsәfәsi (F.V.Şellinqdә G. “real vә ideal”ın vәhdәti kimi), Veymar klassisizmi vә Yena romantizminin diqqәt mәrkәzindә idi. F. Şillerin estetikan tropoloji utopiyasında “hadisәdә azadlıq” kimi G. oyun predmeti qismindә müasir insanın daxili parçalanmasını aşmaq üçündür. Bu zaman İ.Kantdan fәrqli olaraq, Şellinqdә, G.V.F.Hegeldә, A.Şopenhauerdә ideal başlanğıcın daha dolğun vә kamil ifadәsi kimi sәnәtdәki G. tәbiәtdәki G. üzәrindә qeyd-şәrtsiz üstünlük qazanır. G.-in “qaranlıq tәrәf”inә diqqәt ayıran romantizmdәn başlayaraq, tәdricәn G.-in mәnәviyyatdan emansipasiyası baş verdi (S.Kyerkeqorun әsәrlәrindә özünәmәxsus “xeyir vә gözәlliyin dialoqu”, F.Nitsşenin estetik immoralizmi, F.M.Dostoyevski, Ş.Bodler vә b.-nda “ilahi” vә “infernal” G. yaşantıları). 19 әsrin 2-ci yarısı – 20 әsrә aid sәnәt nәzәriyyәsi vә praktikasında G. mәrkәzi mövqeyini itirәrәk “ifadәli”, “maraqlı” vә s. bu kimi anlayışlarla әvәzlәndi (19 әsrin ortalarında eybәcәrlik estetikası meydana gәldi). T.Adorno “gözәlliyin vә sәnәtin” müasir böhranının şәrhindә G. ideyasının kәnarlaşdırılmasının vә hansısa zahirәn stilizә olunmuş formalarla uyuşmasının qeyri-mümkünlüyündәn çıxış edir vә bu sәbәbdәn dә G. “neqativdәn başqa vәziyyәtdә” üzә çıxmır.
GÖZƏLLİK
GÖZƏLLİK – klassik estetikanın әn yüksәk estetik mәziyyәtli hadisәlәri sәciyyәlәndirәn әsas kateqoriyası. G. qismindә әn müxtәlif obyektlәr – insanlar, onların әmәllәri, incәsәnәt vә bәşәr yaradıcılığı әsәrlәri, digәr canlı varlıqlar, cansız predmetlәr vә bütövlükdә tәbiәt çıxış edir. Erkәn qәdim yunan fәlsәfi düşüncәsindә G. ümumәn “yaxşı”dan – “keyfiyyәtli”, “xeyirxah”, “yararlı”, “lәyaqәtli” vә s-dәn. ayrılmayırdı. G. bütövlükdә dünya düzәninin sәciyyәvi xüsusiyyәtlәrindәn biri, kosmosda әdәdlәr nizamı әsasında hökm sürәn (pifaqorçuluq) vә mütәnasiblik, tarazlıq, simmetriya, fiziki kamillik (Poliktet “kanon”u) vә s.-dә әksini tapan universal harmoniya kimi nәzәrdәn keçirilirdi (bax hәmçinin Sferalar harmoniyası). Platon özözlüyündә G.-in (καλόν) tәbiәti haqqında mәsәlәni qaldırmaqla, bir tәrәfdәn ayrı-ayrı gözәl varlıqlar, predmetlәr vә onların xassәlәri, digәr tәrәfdәn öz-özlüyündә G., bütün gözәl hadisәlәrin әsasında duran vahid G. ideyası arasında dәqiq fәrq qoyurdu. O, “Pir” dialoqunda canın gözәlliyi, gözәl әmәllәri, әxlaqi keyfiyyәtlәri vә normaları seyretmә yolu ilә ayrı-ayrı gözәl varlıqların qavrayışından әbәdi gözәllik ideyası olan mütlәq G.-ә doğru Erosun hәrәkәtә gәtirdiyi yüksәlişi tәsvir edir. Neoplatonizmdә tamamlanan Platon konsepsiyası sonradan G.-i Mütlәqin ifadәsinin bilavasitә seyr edilmәsi üçün üzә çıxan anlayış kimi başadüşmә әnәnәsinә müәyyәnlәşdirici tәsir göstәrdi. Plotindә G. Tәkdәn doğan çoxpillәli gözәllik iyerarxiyası, teist dinlәrin ilahiyyatçı vә fәlsәfi dünyagörüşündә yaradılmış dünyanın gözәlliyi, ilahi gözәlliyin inikası kimi, F.V.Şellinqdә “sonluda tәmsil olunan sonsuz”, G.V.F.Hegeldә “ideyanın hissi görüntüsü” vә s. mıәnalarında nәzәrdәn keçirilmişdir. Orta әsrlәrin mütәfәkkirlәri G. haqqında tәsәvvürlәrindә hәm Avqustin vә Boesi tәrәfindәn әxz edilmiş pifaqorçu-platonçu әnәnәyә (G. rәngarәngliyin vәhdәti, әdәdi proporsiyalara әsaslanan ölçü kimi), hәm dә Dionisi Areopagitin әsәrlәrindә yenidәn işlәnmiş G.-in ziyalandırıcı tәbiәti konsepsiyasına (G. Allahdan gәlәn xeyirlә eyniyyәt kimi tәsbit edilir) dayaqlanırdılar. İntibah dövründәn başlayaraq, G.-in cismani dünyada Allahın “mütlәq gözәllik” olaraq özünü aşkarlaması kimi ontoloji anlamı (Nikolay Kuzanski) G. qavrayışının konkret forma vә şәrtlәrinin empirik tәsviri, 15–18 әsrlәrin çoxsaylı nәzәri-bәdii traktatlarında rasional ifadә olunmuş “gözәllik qaydaları”nı ortaya çıxarmaq cәhdlәri (italyan riyaziyyatçısı L.Paçolinin “İlahi proporsiya haqqında” – “De divina proportione” әsәrindә “qızıl nisbәt”, 1509; klassisizmin normativ prinsiplәri; U.Hoqartın “gözәllik xәtti”, 1753 vә s.) ilә birlәşirdi. 17–18 әsrlәrdә “gözәllik hissi”nin subyektiv aspektlәrini vә doğurduğu zövqü vurğulayan G.-in psixoloji şәrhi dә inkişaf edirdi (F.Hatçeson, D.Yum, E.Byork vә b.). A.Baumqartendә G. “hissi idrak haqqında elm” kimi xüsusi fәnnin – estetikanın predmetinә çevrildi. Q.V.Leybnits – H.Volfun Volfun rasionalist fәlsәfәsi çәrçivәsindә G.-in hissi qavranılan kamillik kimi anlamı Baumqarten tәrәfindәn G.-in “hissi idrak kamilliyi” kimi tәrifi ilә tamamlandı vә bundan da belә nәticә hasil olundu ki, “özözlüyündә eybәcәr predmetlәr gözәl, gözәl predmetlәr isә eybәcәr kimi düşünülә bilәr”. G.-in obyektiv (ontoloji) vә subyektiv (psixoloji) anlamları arasındakı dilemmanı İ.Kant G.-in “zövq mülahizәlәri” kimi tәhlili vasitәsilә hәll etmәyә çalışırdı. Xoş, faydalı vә xeyirlidәn fәrqli olaraq, G.-in verdiyi hәzz hәr hansı maraqdan azaddır, G. hamıya anlayış vasitәsi olmadan xoş gәlir. O, eyni zamanda “zәruri hәzzin predmeti” ni tәşkil edir. G. “predmetin mәqsәdәuyğunluq forması”dır vә bu forma onda “mәqsәd tәqdim olunmadan” qәbul edilir. G.-i “mәnәvi xeyirxahlığın rәmzi” kimi nәzәrdәn keçirәn İ.Kant bu mәnada tәbiәtdәki G.-i sәnәtdәki G.-dәn üstün sayır, çünki o, insana mәnәviyyatın әsasını tәşkil edәn vә nәzәri idrak üçün әlçatmaz olan ağılla dәrkolunan dünyanın obyektiv reallığına işarә edir. 18–19 әsrlәrin ayrıcında G. problemi barışdırıcı vә birlәşdirici başlanğıc kimi kantdansonrakı alman fәlsәfәsi (F.V.Şellinqdә G. “real vә ideal”ın vәhdәti kimi), Veymar klassisizmi vә Yena romantizminin diqqәt mәrkәzindә idi. F. Şillerin estetikan tropoloji utopiyasında “hadisәdә azadlıq” kimi G. oyun predmeti qismindә müasir insanın daxili parçalanmasını aşmaq üçündür. Bu zaman İ.Kantdan fәrqli olaraq, Şellinqdә, G.V.F.Hegeldә, A.Şopenhauerdә ideal başlanğıcın daha dolğun vә kamil ifadәsi kimi sәnәtdәki G. tәbiәtdәki G. üzәrindә qeyd-şәrtsiz üstünlük qazanır. G.-in “qaranlıq tәrәf”inә diqqәt ayıran romantizmdәn başlayaraq, tәdricәn G.-in mәnәviyyatdan emansipasiyası baş verdi (S.Kyerkeqorun әsәrlәrindә özünәmәxsus “xeyir vә gözәlliyin dialoqu”, F.Nitsşenin estetik immoralizmi, F.M.Dostoyevski, Ş.Bodler vә b.-nda “ilahi” vә “infernal” G. yaşantıları). 19 әsrin 2-ci yarısı – 20 әsrә aid sәnәt nәzәriyyәsi vә praktikasında G. mәrkәzi mövqeyini itirәrәk “ifadәli”, “maraqlı” vә s. bu kimi anlayışlarla әvәzlәndi (19 әsrin ortalarında eybәcәrlik estetikası meydana gәldi). T.Adorno “gözәlliyin vә sәnәtin” müasir böhranının şәrhindә G. ideyasının kәnarlaşdırılmasının vә hansısa zahirәn stilizә olunmuş formalarla uyuşmasının qeyri-mümkünlüyündәn çıxış edir vә bu sәbәbdәn dә G. “neqativdәn başqa vәziyyәtdә” üzә çıxmır.
