GÜBRƏLƏR (tuklar) – tәrkibindә qida elementlәri olan, yaxud torpağın bәslәyici maddәlәrini bitkilәrin mәnimsәyә bilәcәyi formaya çevirәn maddәlәr. Torpağın münbitliyini, k.t. bitkilәrinin mәhsuldarlığını artırmaq vә bitkiçilik mәhsullarının keyfiyyәtini yaxşılaşdırmaq üçün tәtbiq edilir. Bu mәqsәdlә antik dövrlәrdәn başlayaraq әsrlәr boyu G.-in peyin, quş zılı, kül, mergel vә b. yerli növlәrindәn istifadә olunurdu. G.-in intensiv istifadәsinә tuk sәnayesinin inkişafı ilә 19–20 әsrlәrdә, әsasәn, Avropa vә Amerikada başlanmışdır. G.-in әkinçilikdә geniş tәtbiqi 19–20 әsrlәrdә keçirilәn elmi tәdqiqatlardan sonra olmuşdur. G.-i vә onların tәtbiqi haqqında elmә prinsipial töhfәni J.B.Bussenqo, Y.Libix, C.B.Los, D.İ.Mendeleyev, D.N.Pryanişnikov vә onların tәlәbәlәri etmişdir. Kimyәvi tәrkibinә görә G. üzvi (peyin, kompost, yaşıl gübrә), mineral (azot, fosfor, kalium, әhәngli, kompleks mikrogübrәlәr) vә üzvi-mineral, bitkilәrin qidalanmasına tәsirinә görә tәrkibindә qida elementlәri olan birbaşa vә torpağın xassәlәrini yaxşılaşdıran әlavә G. (mәs., gips, әhәng) olur. Bakterial G. qrupu da var. Bilavasitә tәsәrrüfatlarda alınan G. yerli (peyin, torf, bataqlıq lili vә s.), xüsusi zavodlarda alınanlar isә sәnaye G.-i vә ya kimyәvi (azot, yaxud kalium G.-i, fosforit tozu vә s.) G. adlanır; sonunculara hәmçinin müxtәlif istehsalat tullantıları da (mәs., şlaklar, fosfogips) aiddir. G.-i aqreqat halına görә dә fәrqlәndirirlәr: maye (o cümlәdәn, suspenziyalaşdırılmış), bәrk (kristallik, qranullaşdırılmış, toz halında) vә qazşәkilli (NH3). Kimyәvi tәrkibinә görә birtәrәfli (tәrkibindә bitki qidasının bir әsas elementi olur; mәs., kaliumlu G.) vә kompleks (tәrkibindә 2–3 vә daha çox qida maddәlәri olur; mürәkkәb, qarışıq vә mürәkkәb-qarışıq olur) G. var. Verilmә üsulu vә vaxtından asılı olaraq fәrqlәnir: G.-in әsas verilmәsi (şum vә ya kultivasiya zamanı); әkinyanı (cәrgәlәrlә) verilmә (toxumların әkini ilә eyni vaxtda); şumlanan kulturaların әkinindә tәtbiq olunan G.-in cәrgәarası verilmәsi; kökyanı vә kökdәn kәnar vegetativ әlavә G.-in verilmәsi (sonuncu çox vaxt bitkilәrin bak qarışığı G.-inin pestisidlәrlә işlәnmәsilә birgә aparılır). Verilmә texnologiyasına görә dağınıq (torpağın sәthindә), yerli (torpaqdaxili) vә differensiasiya olunmuş (dәqiq әkinçilik texnologiyasında) G. olur. Suvarılan torpaqlarda G. bitkilәrә verilәn su ilә mәhlul da istifadә edilә bilәr. G.-i tәtbiq etmәklә insan әkinçilikdә qidalı maddәlәrin müsbәt balansını yaradaraq tәbiәtdә maddәlәr dövranına fәal müdaxilә edir. G.-in yüksәk dozalarda dәfәlәrlә verilmәsi torpaqәmәlәgәlmә prosesinin istiqamәtini dәyişә vә yüksәkmәhsuldar antropogen torpaqların formalaşmasına gәtirә bilәr. G.-in verilmәsinin effektivliyi bir çox amillәrdәn asılıdır. Bunlara torpağın әvvәlki münbitliyi, bitkilәrin rütubәtlә tәmin olunma sәviyyәsi, aqrotexnologiyaların mükәmmәlliyi, becәrilәn bitkilәrin növ vә sort xüsusiyyәtlәri vә s. aiddir. G.-in, onların torpağa vә bitkilәrdә kimyәvi proseslәrә tәsirinin öyrәnilmәsilә aqrokimya elmi mәşğul olur. Bitkilәrin mineral qidalanma, torpaqların münbitliyinin tәnzimlәnmәsi vә qiymәtlәndirilmәsi, müxtәlif torpaq-iqlim әrazilәrindә aqro kimyәvi maddәlәrin sәmәrәli vә ekoloji tәhlükәsiz istifadәsi sahәsindә fundamental vә tәtbiqi tәdqiqatları müxtәlif elmi-tәdqiqat in-tlarında (mәs., AMEA Torpaqşünaslıq vә Aqrokimya İn-tu), ali mәktәblәrin müvafiq kafedralarında aparılır. G.-in sәmәrәli istifadәsinә aqrokimyәvi laboratoriyaları olan aqrokimyәvi xidmәtlәr nәzarәt edir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
GÜBRƏLƏR
GÜBRƏLƏR (tuklar) – tәrkibindә qida elementlәri olan, yaxud torpağın bәslәyici maddәlәrini bitkilәrin mәnimsәyә bilәcәyi formaya çevirәn maddәlәr. Torpağın münbitliyini, k.t. bitkilәrinin mәhsuldarlığını artırmaq vә bitkiçilik mәhsullarının keyfiyyәtini yaxşılaşdırmaq üçün tәtbiq edilir. Bu mәqsәdlә antik dövrlәrdәn başlayaraq әsrlәr boyu G.-in peyin, quş zılı, kül, mergel vә b. yerli növlәrindәn istifadә olunurdu. G.-in intensiv istifadәsinә tuk sәnayesinin inkişafı ilә 19–20 әsrlәrdә, әsasәn, Avropa vә Amerikada başlanmışdır. G.-in әkinçilikdә geniş tәtbiqi 19–20 әsrlәrdә keçirilәn elmi tәdqiqatlardan sonra olmuşdur. G.-i vә onların tәtbiqi haqqında elmә prinsipial töhfәni J.B.Bussenqo, Y.Libix, C.B.Los, D.İ.Mendeleyev, D.N.Pryanişnikov vә onların tәlәbәlәri etmişdir. Kimyәvi tәrkibinә görә G. üzvi (peyin, kompost, yaşıl gübrә), mineral (azot, fosfor, kalium, әhәngli, kompleks mikrogübrәlәr) vә üzvi-mineral, bitkilәrin qidalanmasına tәsirinә görә tәrkibindә qida elementlәri olan birbaşa vә torpağın xassәlәrini yaxşılaşdıran әlavә G. (mәs., gips, әhәng) olur. Bakterial G. qrupu da var. Bilavasitә tәsәrrüfatlarda alınan G. yerli (peyin, torf, bataqlıq lili vә s.), xüsusi zavodlarda alınanlar isә sәnaye G.-i vә ya kimyәvi (azot, yaxud kalium G.-i, fosforit tozu vә s.) G. adlanır; sonunculara hәmçinin müxtәlif istehsalat tullantıları da (mәs., şlaklar, fosfogips) aiddir. G.-i aqreqat halına görә dә fәrqlәndirirlәr: maye (o cümlәdәn, suspenziyalaşdırılmış), bәrk (kristallik, qranullaşdırılmış, toz halında) vә qazşәkilli (NH3). Kimyәvi tәrkibinә görә birtәrәfli (tәrkibindә bitki qidasının bir әsas elementi olur; mәs., kaliumlu G.) vә kompleks (tәrkibindә 2–3 vә daha çox qida maddәlәri olur; mürәkkәb, qarışıq vә mürәkkәb-qarışıq olur) G. var. Verilmә üsulu vә vaxtından asılı olaraq fәrqlәnir: G.-in әsas verilmәsi (şum vә ya kultivasiya zamanı); әkinyanı (cәrgәlәrlә) verilmә (toxumların әkini ilә eyni vaxtda); şumlanan kulturaların әkinindә tәtbiq olunan G.-in cәrgәarası verilmәsi; kökyanı vә kökdәn kәnar vegetativ әlavә G.-in verilmәsi (sonuncu çox vaxt bitkilәrin bak qarışığı G.-inin pestisidlәrlә işlәnmәsilә birgә aparılır). Verilmә texnologiyasına görә dağınıq (torpağın sәthindә), yerli (torpaqdaxili) vә differensiasiya olunmuş (dәqiq әkinçilik texnologiyasında) G. olur. Suvarılan torpaqlarda G. bitkilәrә verilәn su ilә mәhlul da istifadә edilә bilәr. G.-i tәtbiq etmәklә insan әkinçilikdә qidalı maddәlәrin müsbәt balansını yaradaraq tәbiәtdә maddәlәr dövranına fәal müdaxilә edir. G.-in yüksәk dozalarda dәfәlәrlә verilmәsi torpaqәmәlәgәlmә prosesinin istiqamәtini dәyişә vә yüksәkmәhsuldar antropogen torpaqların formalaşmasına gәtirә bilәr. G.-in verilmәsinin effektivliyi bir çox amillәrdәn asılıdır. Bunlara torpağın әvvәlki münbitliyi, bitkilәrin rütubәtlә tәmin olunma sәviyyәsi, aqrotexnologiyaların mükәmmәlliyi, becәrilәn bitkilәrin növ vә sort xüsusiyyәtlәri vә s. aiddir. G.-in, onların torpağa vә bitkilәrdә kimyәvi proseslәrә tәsirinin öyrәnilmәsilә aqrokimya elmi mәşğul olur. Bitkilәrin mineral qidalanma, torpaqların münbitliyinin tәnzimlәnmәsi vә qiymәtlәndirilmәsi, müxtәlif torpaq-iqlim әrazilәrindә aqro kimyәvi maddәlәrin sәmәrәli vә ekoloji tәhlükәsiz istifadәsi sahәsindә fundamental vә tәtbiqi tәdqiqatları müxtәlif elmi-tәdqiqat in-tlarında (mәs., AMEA Torpaqşünaslıq vә Aqrokimya İn-tu), ali mәktәblәrin müvafiq kafedralarında aparılır. G.-in sәmәrәli istifadәsinә aqrokimyәvi laboratoriyaları olan aqrokimyәvi xidmәtlәr nәzarәt edir.
GÜBRƏLƏR
GÜBRƏLƏR (tuklar) – tәrkibindә qida elementlәri olan, yaxud torpağın bәslәyici maddәlәrini bitkilәrin mәnimsәyә bilәcәyi formaya çevirәn maddәlәr. Torpağın münbitliyini, k.t. bitkilәrinin mәhsuldarlığını artırmaq vә bitkiçilik mәhsullarının keyfiyyәtini yaxşılaşdırmaq üçün tәtbiq edilir. Bu mәqsәdlә antik dövrlәrdәn başlayaraq әsrlәr boyu G.-in peyin, quş zılı, kül, mergel vә b. yerli növlәrindәn istifadә olunurdu. G.-in intensiv istifadәsinә tuk sәnayesinin inkişafı ilә 19–20 әsrlәrdә, әsasәn, Avropa vә Amerikada başlanmışdır. G.-in әkinçilikdә geniş tәtbiqi 19–20 әsrlәrdә keçirilәn elmi tәdqiqatlardan sonra olmuşdur. G.-i vә onların tәtbiqi haqqında elmә prinsipial töhfәni J.B.Bussenqo, Y.Libix, C.B.Los, D.İ.Mendeleyev, D.N.Pryanişnikov vә onların tәlәbәlәri etmişdir. Kimyәvi tәrkibinә görә G. üzvi (peyin, kompost, yaşıl gübrә), mineral (azot, fosfor, kalium, әhәngli, kompleks mikrogübrәlәr) vә üzvi-mineral, bitkilәrin qidalanmasına tәsirinә görә tәrkibindә qida elementlәri olan birbaşa vә torpağın xassәlәrini yaxşılaşdıran әlavә G. (mәs., gips, әhәng) olur. Bakterial G. qrupu da var. Bilavasitә tәsәrrüfatlarda alınan G. yerli (peyin, torf, bataqlıq lili vә s.), xüsusi zavodlarda alınanlar isә sәnaye G.-i vә ya kimyәvi (azot, yaxud kalium G.-i, fosforit tozu vә s.) G. adlanır; sonunculara hәmçinin müxtәlif istehsalat tullantıları da (mәs., şlaklar, fosfogips) aiddir. G.-i aqreqat halına görә dә fәrqlәndirirlәr: maye (o cümlәdәn, suspenziyalaşdırılmış), bәrk (kristallik, qranullaşdırılmış, toz halında) vә qazşәkilli (NH3). Kimyәvi tәrkibinә görә birtәrәfli (tәrkibindә bitki qidasının bir әsas elementi olur; mәs., kaliumlu G.) vә kompleks (tәrkibindә 2–3 vә daha çox qida maddәlәri olur; mürәkkәb, qarışıq vә mürәkkәb-qarışıq olur) G. var. Verilmә üsulu vә vaxtından asılı olaraq fәrqlәnir: G.-in әsas verilmәsi (şum vә ya kultivasiya zamanı); әkinyanı (cәrgәlәrlә) verilmә (toxumların әkini ilә eyni vaxtda); şumlanan kulturaların әkinindә tәtbiq olunan G.-in cәrgәarası verilmәsi; kökyanı vә kökdәn kәnar vegetativ әlavә G.-in verilmәsi (sonuncu çox vaxt bitkilәrin bak qarışığı G.-inin pestisidlәrlә işlәnmәsilә birgә aparılır). Verilmә texnologiyasına görә dağınıq (torpağın sәthindә), yerli (torpaqdaxili) vә differensiasiya olunmuş (dәqiq әkinçilik texnologiyasında) G. olur. Suvarılan torpaqlarda G. bitkilәrә verilәn su ilә mәhlul da istifadә edilә bilәr. G.-i tәtbiq etmәklә insan әkinçilikdә qidalı maddәlәrin müsbәt balansını yaradaraq tәbiәtdә maddәlәr dövranına fәal müdaxilә edir. G.-in yüksәk dozalarda dәfәlәrlә verilmәsi torpaqәmәlәgәlmә prosesinin istiqamәtini dәyişә vә yüksәkmәhsuldar antropogen torpaqların formalaşmasına gәtirә bilәr. G.-in verilmәsinin effektivliyi bir çox amillәrdәn asılıdır. Bunlara torpağın әvvәlki münbitliyi, bitkilәrin rütubәtlә tәmin olunma sәviyyәsi, aqrotexnologiyaların mükәmmәlliyi, becәrilәn bitkilәrin növ vә sort xüsusiyyәtlәri vә s. aiddir. G.-in, onların torpağa vә bitkilәrdә kimyәvi proseslәrә tәsirinin öyrәnilmәsilә aqrokimya elmi mәşğul olur. Bitkilәrin mineral qidalanma, torpaqların münbitliyinin tәnzimlәnmәsi vә qiymәtlәndirilmәsi, müxtәlif torpaq-iqlim әrazilәrindә aqro kimyәvi maddәlәrin sәmәrәli vә ekoloji tәhlükәsiz istifadәsi sahәsindә fundamental vә tәtbiqi tәdqiqatları müxtәlif elmi-tәdqiqat in-tlarında (mәs., AMEA Torpaqşünaslıq vә Aqrokimya İn-tu), ali mәktәblәrin müvafiq kafedralarında aparılır. G.-in sәmәrәli istifadәsinә aqrokimyәvi laboratoriyaları olan aqrokimyәvi xidmәtlәr nәzarәt edir.
