GÜCLÜ QARŞILIQLI TƏSİR – elementar zәrrәciklәr arasında mövcud olan dörd fundamental qarşılıqlı tәsirdәn biri. Qalan üç qarşılıqlı tәsir (zәif, elektromaqnit vә qravitasiya) intensivliyinә görә G.q.t.-dәn xeyli zәifdir. Elektromaqnit vә qravitasiya qarşılıqlı tәsirlәrindәn fәrqli olaraq G.q.t. qısa mәsafәlәrdә (~10–15 m) baş verir. Çox da yüksәk olmayan temр-rda adi stabil maddәdә G.q.t. heç bir prosesә sәbәb olmur vә onun rolu ancaq nüvәlәrdә nuklonlar arasında möhkәm әlaqәlәrin yaradılmasından ibarәtdir (hәr bir nuklona düşәn orta rabitә enerjisinin qiymәti ~8 MeV). Lakin kifayәt qәdәr yüksәk enerjiyә malik nüvәlәrin vә ya nuklonların toqquşması zamanı, G.q.t. çoxlu sayda nüvә reaksiyalarının yaranmasına sәbәb olur. Tәbiәtdә mühüm әhәmiyyәtә malik olan belә reaksiyalardan biri – birlәşmә (termonüvә sintezi) reaksiyasıdır ki, bunun nәticәsindә dörd nuklonun birlәşmәsi ilә helium nüvәsi alınır. Toqquşan nuklonların enerjisi bir neçә yüz MeV-dan böyük olduqda π- mezonlar yaranır; daha yüksәk enerjilәrdә isә qәribә zәrrәciklәr (K-mezonlar, hiperonlar), “füsünkar” zәrrәciklәr, “gözәl” zәrrәciklәr vә çoxlu sayda mezon vә barion rezonanasları yaranır. Güclü qarşılıqlı tәsirdә olan bütün bu zәrrәciklәrә adronlar deyilir. Tәcrübәdә oxşar xassәlәrә malik adronlar qrupu – i z o t o p i k m u l t i p l e t l ә r dә aşkar edilmişdir. Eyni multipletә daxil olan zәrrәciklәr eyni barion yükünә, qәribәliyә, “füsünkarlığa”, “gözәlliyә”, spinә, hәmçinin, bir-birinә yaxın kütlәlәrә malikdir; onlar ancaq elektrik yükünün qiymәti ilә fәrqlәnir. Mәs., protonla neytron izotopik duplet, π+ -, π0 -, π – - mezonlar isә izotopik triplet әmәlә gәtirir. G.q.t. izotopikin variantlığa malikdir, yәni eyni bir izotopik multipletә daxil olan zәrrәciklәrdә G.q.t. eynidir.. Elektromaqnit qarşılıqlı tәsir nәticәsindә vә elәcә dә verilmiş izotopik multipletә daxil olan zәrrәciklәrin kiçik kütlә fәrqi hesabına izotopik invarianlıq pozula bilәr. Kәşf olunan yeni adronların sayı artdıqca aydın oldu ki, izotopik multipletlәr daha böyük ailәlәr – SU(3)- multipletlәr şәklindә qruplaşır. Belә bir multipletә daxil olan zәrrәciklәrin kütlәlәri bir-birindәn çox fәrqlәnir. Bunun nәticәsindә SU(3)- multipletlәtinin komplektlәşmәsinә sәbәb olan SU(3) simmetriyası izotopik invariantlığa nisbәtәn daha güclü surәtdә pozulur. Adronların tәsnifatında diğәr bir qanuna uyğunluq da müşahidә olunur. Verilmiş barion yükünә, qәribәliyә, izotopikspinә, elektrik yükünә malik olan, lakin yalnız spinin qiymәti ilә fәrqlәnәn adronlar ayrıca bir sinif tәşkil edir. Əgәr absis oxu üzrә adronların kütlәsinin kvadratını (M2), ordinat oxu üzrә isә onların spininin qiymәtini (J) qoysaq, bu zaman verilәn ailәyә mәxsus zәrrәciklәr J ~ M2 düz xәtti üzәrindә yerlәşәr. J ~ M2 asılılığını ifadә edәn bu xәtlәrә Redje trayektoriyaları deyilir. Yüksәk enerjili adronların G.q.t.-nin tam en kәsiyi K- vә π-mezonlarla qarşılıqlı tәsirdә olan nuklonlar üçün 20–25 mbarn, nuklon-nuklon qarşılıqlı tәsiri üçün isә 40–45 mbarn intervalında olur vә bu qiymәtlәr az da olsa, artma әnәnәsinә malikdir. Elastik sәpilmәnin en kәsiyi tam en kәsiyin tәxminәn 1/5 hissәsini tәşkil edir. Adronların elastiki sәpilmәsinin, elәcә dә ikizәrrәcikli qeyri-elastiki reaksiyaların (mәs. π – + p → π0 + n) nәzәri izahının әsasında duran tәsәvvürlәrә görә toqquşan zәrrәciklәr sәpilmә prosesi zamanı dәyişәn spinә vә kütlәyә malik özünә mәxsus adron komplekslәri ilә mübadilә edir. Özlәrini kvazizәrrәciklәr kimi aparan bu komplekslәrә r e d j e n o n l a r deyilir. Nәticәdә sәpilmә proseslәri ilә Redje trayektoriyaları arasında dәrin әlaqәnin olması özünü büruzә verir. Yüksәk enerjilәrdә baş verәn әsas proseslәrdәn biri zәrrәciklәr çoxluğunun yaranmasıdır. Ətalәt mәrkәzi sistemindә 1 GeV enerjili proseslәrdә yaranan zәrrәciklәr çoxluğunun orta qiymәti (bir toqquşma aktında yaranan zәrrәciklәrin orta sayı) tәxminәn 10–12 (bunlar әsasәn π-mezonlardır) olur vә enerjinin sonrakı artımı ilә yavaş-yavaş artır (540 GeV-da tәxminәn 27). Yaranan zәrrәciklәrin eninә impulsları praktiki olaraq toqquşan zәrrәciklәrin enerjisindәn asılı deyil vә әsasәn 0.3–0.5 GeV/san civarında olur. İlk dәfә kosmik şüaların tәdqiqi zamanı aşkarlanan bu fakt sonralar sürәtlәndiricilәrdә aparılan tәcrübәlәrdә öz tәsdiqini tapdı. Böyük eninә impulslara (≥1 GeV/san) malik zәrrәciklәr nadir hallarda yaranır. Elektron vә neytrinonun nuklonlarla dәrin qeyri-elastiki toqquşma proseslәrinin tәdqiqinә әsasәn, böyük eninә impulslara malik zәrrәciklәrin yaranması nuklonların quruluşu haqqında müasir tәsәvvürlәri tәsdiq edir. Bu tәsәvvürlәrә görә böyük impulsların ötürülmәsi zamanı nuklon özünü, partonlar adlandırılan, yüngül nöqtәvi (quruluşa malik olmayan) zәrrәciklәr çoxluğu kimi aparır. Zәrrәciklәr çoxluğunun yaranması reaksiyalarında ikinci etapda yaranan zәrrәciklәrin uzununa impulsa görә paylanması toqquşan zәrrәciklәrin enerjisindәn asılı olmadan oxşar qanunauyğunluqla baş verir. Əgәr dәyişәn kәmiyyәt kimi p/pmaks. (burada p – ikinci yaranış zәrrәciyinin impulsunu, pmaks. isә verilmiş toqquşma enerjisindә bu zәrrәciyin ala bilәcәyi maksimal impulsu ifadә edir) nisbәtini qәbul etsәk, ikinci yaranış zәrrәciklәr üçün bu nisbәt sabit qalacaq. Paylanma funksiyasının adsız parametrdәn (p/pmax) asılı olduğu belә hal F e y n m a n s k e y l i n q i adlanır. Adronların vә onların arasında G.q.t.-in tamamlanmış nәzәriyyәsi hәlә ki, mövcud deyil, lakin bu sahәdә işlәyәn alimlәrin әksәriyyәti, adronların әsas xassәlәrini izah etmәyә qadir olan nәzәriyyә kimi kvant xromodinamikasını qәbul edirlәr. Bu nәzәriyyәyә görә adronlar kvarklardan (mezonlar kvark vә antikvarkdan; barionlar isә 3 kvarkdan) ibarәtdir vә kvarklar arasında qarşılıqlı tәsir qüvvәlәri isә qlüonlar vasitәsilә hәyata keçirilir. Bütün mәlum olan adronlar 5 növ kvarkdan (kvark “әtirlәrindәn”) – u, d, s, с, b - dәn tәşkil olunmuşdur. Nuklonlar vә π-mezonlar yalnız u- vә d - kvarklarından, qәribә zәrrәciklәr u vә d ilә yanaşı, hәmçinin s- kvarklarından, “füsünkar” zәrrәciklәr c - kvarklarından vә 1977 ildә kәşf olunan ipsilon zәppәciklәr (¡) – b - kvarklarından ibarәtdir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
GÜCLÜ QARŞILIQLI TƏSİR
GÜCLÜ QARŞILIQLI TƏSİR – elementar zәrrәciklәr arasında mövcud olan dörd fundamental qarşılıqlı tәsirdәn biri. Qalan üç qarşılıqlı tәsir (zәif, elektromaqnit vә qravitasiya) intensivliyinә görә G.q.t.-dәn xeyli zәifdir. Elektromaqnit vә qravitasiya qarşılıqlı tәsirlәrindәn fәrqli olaraq G.q.t. qısa mәsafәlәrdә (~10–15 m) baş verir. Çox da yüksәk olmayan temр-rda adi stabil maddәdә G.q.t. heç bir prosesә sәbәb olmur vә onun rolu ancaq nüvәlәrdә nuklonlar arasında möhkәm әlaqәlәrin yaradılmasından ibarәtdir (hәr bir nuklona düşәn orta rabitә enerjisinin qiymәti ~8 MeV). Lakin kifayәt qәdәr yüksәk enerjiyә malik nüvәlәrin vә ya nuklonların toqquşması zamanı, G.q.t. çoxlu sayda nüvә reaksiyalarının yaranmasına sәbәb olur. Tәbiәtdә mühüm әhәmiyyәtә malik olan belә reaksiyalardan biri – birlәşmә (termonüvә sintezi) reaksiyasıdır ki, bunun nәticәsindә dörd nuklonun birlәşmәsi ilә helium nüvәsi alınır. Toqquşan nuklonların enerjisi bir neçә yüz MeV-dan böyük olduqda π- mezonlar yaranır; daha yüksәk enerjilәrdә isә qәribә zәrrәciklәr (K-mezonlar, hiperonlar), “füsünkar” zәrrәciklәr, “gözәl” zәrrәciklәr vә çoxlu sayda mezon vә barion rezonanasları yaranır. Güclü qarşılıqlı tәsirdә olan bütün bu zәrrәciklәrә adronlar deyilir. Tәcrübәdә oxşar xassәlәrә malik adronlar qrupu – i z o t o p i k m u l t i p l e t l ә r dә aşkar edilmişdir. Eyni multipletә daxil olan zәrrәciklәr eyni barion yükünә, qәribәliyә, “füsünkarlığa”, “gözәlliyә”, spinә, hәmçinin, bir-birinә yaxın kütlәlәrә malikdir; onlar ancaq elektrik yükünün qiymәti ilә fәrqlәnir. Mәs., protonla neytron izotopik duplet, π+ -, π0 -, π – - mezonlar isә izotopik triplet әmәlә gәtirir. G.q.t. izotopikin variantlığa malikdir, yәni eyni bir izotopik multipletә daxil olan zәrrәciklәrdә G.q.t. eynidir.. Elektromaqnit qarşılıqlı tәsir nәticәsindә vә elәcә dә verilmiş izotopik multipletә daxil olan zәrrәciklәrin kiçik kütlә fәrqi hesabına izotopik invarianlıq pozula bilәr. Kәşf olunan yeni adronların sayı artdıqca aydın oldu ki, izotopik multipletlәr daha böyük ailәlәr – SU(3)- multipletlәr şәklindә qruplaşır. Belә bir multipletә daxil olan zәrrәciklәrin kütlәlәri bir-birindәn çox fәrqlәnir. Bunun nәticәsindә SU(3)- multipletlәtinin komplektlәşmәsinә sәbәb olan SU(3) simmetriyası izotopik invariantlığa nisbәtәn daha güclü surәtdә pozulur. Adronların tәsnifatında diğәr bir qanuna uyğunluq da müşahidә olunur. Verilmiş barion yükünә, qәribәliyә, izotopikspinә, elektrik yükünә malik olan, lakin yalnız spinin qiymәti ilә fәrqlәnәn adronlar ayrıca bir sinif tәşkil edir. Əgәr absis oxu üzrә adronların kütlәsinin kvadratını (M2), ordinat oxu üzrә isә onların spininin qiymәtini (J) qoysaq, bu zaman verilәn ailәyә mәxsus zәrrәciklәr J ~ M2 düz xәtti üzәrindә yerlәşәr. J ~ M2 asılılığını ifadә edәn bu xәtlәrә Redje trayektoriyaları deyilir. Yüksәk enerjili adronların G.q.t.-nin tam en kәsiyi K- vә π-mezonlarla qarşılıqlı tәsirdә olan nuklonlar üçün 20–25 mbarn, nuklon-nuklon qarşılıqlı tәsiri üçün isә 40–45 mbarn intervalında olur vә bu qiymәtlәr az da olsa, artma әnәnәsinә malikdir. Elastik sәpilmәnin en kәsiyi tam en kәsiyin tәxminәn 1/5 hissәsini tәşkil edir. Adronların elastiki sәpilmәsinin, elәcә dә ikizәrrәcikli qeyri-elastiki reaksiyaların (mәs. π – + p → π0 + n) nәzәri izahının әsasında duran tәsәvvürlәrә görә toqquşan zәrrәciklәr sәpilmә prosesi zamanı dәyişәn spinә vә kütlәyә malik özünә mәxsus adron komplekslәri ilә mübadilә edir. Özlәrini kvazizәrrәciklәr kimi aparan bu komplekslәrә r e d j e n o n l a r deyilir. Nәticәdә sәpilmә proseslәri ilә Redje trayektoriyaları arasında dәrin әlaqәnin olması özünü büruzә verir. Yüksәk enerjilәrdә baş verәn әsas proseslәrdәn biri zәrrәciklәr çoxluğunun yaranmasıdır. Ətalәt mәrkәzi sistemindә 1 GeV enerjili proseslәrdә yaranan zәrrәciklәr çoxluğunun orta qiymәti (bir toqquşma aktında yaranan zәrrәciklәrin orta sayı) tәxminәn 10–12 (bunlar әsasәn π-mezonlardır) olur vә enerjinin sonrakı artımı ilә yavaş-yavaş artır (540 GeV-da tәxminәn 27). Yaranan zәrrәciklәrin eninә impulsları praktiki olaraq toqquşan zәrrәciklәrin enerjisindәn asılı deyil vә әsasәn 0.3–0.5 GeV/san civarında olur. İlk dәfә kosmik şüaların tәdqiqi zamanı aşkarlanan bu fakt sonralar sürәtlәndiricilәrdә aparılan tәcrübәlәrdә öz tәsdiqini tapdı. Böyük eninә impulslara (≥1 GeV/san) malik zәrrәciklәr nadir hallarda yaranır. Elektron vә neytrinonun nuklonlarla dәrin qeyri-elastiki toqquşma proseslәrinin tәdqiqinә әsasәn, böyük eninә impulslara malik zәrrәciklәrin yaranması nuklonların quruluşu haqqında müasir tәsәvvürlәri tәsdiq edir. Bu tәsәvvürlәrә görә böyük impulsların ötürülmәsi zamanı nuklon özünü, partonlar adlandırılan, yüngül nöqtәvi (quruluşa malik olmayan) zәrrәciklәr çoxluğu kimi aparır. Zәrrәciklәr çoxluğunun yaranması reaksiyalarında ikinci etapda yaranan zәrrәciklәrin uzununa impulsa görә paylanması toqquşan zәrrәciklәrin enerjisindәn asılı olmadan oxşar qanunauyğunluqla baş verir. Əgәr dәyişәn kәmiyyәt kimi p/pmaks. (burada p – ikinci yaranış zәrrәciyinin impulsunu, pmaks. isә verilmiş toqquşma enerjisindә bu zәrrәciyin ala bilәcәyi maksimal impulsu ifadә edir) nisbәtini qәbul etsәk, ikinci yaranış zәrrәciklәr üçün bu nisbәt sabit qalacaq. Paylanma funksiyasının adsız parametrdәn (p/pmax) asılı olduğu belә hal F e y n m a n s k e y l i n q i adlanır. Adronların vә onların arasında G.q.t.-in tamamlanmış nәzәriyyәsi hәlә ki, mövcud deyil, lakin bu sahәdә işlәyәn alimlәrin әksәriyyәti, adronların әsas xassәlәrini izah etmәyә qadir olan nәzәriyyә kimi kvant xromodinamikasını qәbul edirlәr. Bu nәzәriyyәyә görә adronlar kvarklardan (mezonlar kvark vә antikvarkdan; barionlar isә 3 kvarkdan) ibarәtdir vә kvarklar arasında qarşılıqlı tәsir qüvvәlәri isә qlüonlar vasitәsilә hәyata keçirilir. Bütün mәlum olan adronlar 5 növ kvarkdan (kvark “әtirlәrindәn”) – u, d, s, с, b - dәn tәşkil olunmuşdur. Nuklonlar vә π-mezonlar yalnız u- vә d - kvarklarından, qәribә zәrrәciklәr u vә d ilә yanaşı, hәmçinin s- kvarklarından, “füsünkar” zәrrәciklәr c - kvarklarından vә 1977 ildә kәşf olunan ipsilon zәppәciklәr (¡) – b - kvarklarından ibarәtdir.
GÜCLÜ QARŞILIQLI TƏSİR
GÜCLÜ QARŞILIQLI TƏSİR – elementar zәrrәciklәr arasında mövcud olan dörd fundamental qarşılıqlı tәsirdәn biri. Qalan üç qarşılıqlı tәsir (zәif, elektromaqnit vә qravitasiya) intensivliyinә görә G.q.t.-dәn xeyli zәifdir. Elektromaqnit vә qravitasiya qarşılıqlı tәsirlәrindәn fәrqli olaraq G.q.t. qısa mәsafәlәrdә (~10–15 m) baş verir. Çox da yüksәk olmayan temр-rda adi stabil maddәdә G.q.t. heç bir prosesә sәbәb olmur vә onun rolu ancaq nüvәlәrdә nuklonlar arasında möhkәm әlaqәlәrin yaradılmasından ibarәtdir (hәr bir nuklona düşәn orta rabitә enerjisinin qiymәti ~8 MeV). Lakin kifayәt qәdәr yüksәk enerjiyә malik nüvәlәrin vә ya nuklonların toqquşması zamanı, G.q.t. çoxlu sayda nüvә reaksiyalarının yaranmasına sәbәb olur. Tәbiәtdә mühüm әhәmiyyәtә malik olan belә reaksiyalardan biri – birlәşmә (termonüvә sintezi) reaksiyasıdır ki, bunun nәticәsindә dörd nuklonun birlәşmәsi ilә helium nüvәsi alınır. Toqquşan nuklonların enerjisi bir neçә yüz MeV-dan böyük olduqda π- mezonlar yaranır; daha yüksәk enerjilәrdә isә qәribә zәrrәciklәr (K-mezonlar, hiperonlar), “füsünkar” zәrrәciklәr, “gözәl” zәrrәciklәr vә çoxlu sayda mezon vә barion rezonanasları yaranır. Güclü qarşılıqlı tәsirdә olan bütün bu zәrrәciklәrә adronlar deyilir. Tәcrübәdә oxşar xassәlәrә malik adronlar qrupu – i z o t o p i k m u l t i p l e t l ә r dә aşkar edilmişdir. Eyni multipletә daxil olan zәrrәciklәr eyni barion yükünә, qәribәliyә, “füsünkarlığa”, “gözәlliyә”, spinә, hәmçinin, bir-birinә yaxın kütlәlәrә malikdir; onlar ancaq elektrik yükünün qiymәti ilә fәrqlәnir. Mәs., protonla neytron izotopik duplet, π+ -, π0 -, π – - mezonlar isә izotopik triplet әmәlә gәtirir. G.q.t. izotopikin variantlığa malikdir, yәni eyni bir izotopik multipletә daxil olan zәrrәciklәrdә G.q.t. eynidir.. Elektromaqnit qarşılıqlı tәsir nәticәsindә vә elәcә dә verilmiş izotopik multipletә daxil olan zәrrәciklәrin kiçik kütlә fәrqi hesabına izotopik invarianlıq pozula bilәr. Kәşf olunan yeni adronların sayı artdıqca aydın oldu ki, izotopik multipletlәr daha böyük ailәlәr – SU(3)- multipletlәr şәklindә qruplaşır. Belә bir multipletә daxil olan zәrrәciklәrin kütlәlәri bir-birindәn çox fәrqlәnir. Bunun nәticәsindә SU(3)- multipletlәtinin komplektlәşmәsinә sәbәb olan SU(3) simmetriyası izotopik invariantlığa nisbәtәn daha güclü surәtdә pozulur. Adronların tәsnifatında diğәr bir qanuna uyğunluq da müşahidә olunur. Verilmiş barion yükünә, qәribәliyә, izotopikspinә, elektrik yükünә malik olan, lakin yalnız spinin qiymәti ilә fәrqlәnәn adronlar ayrıca bir sinif tәşkil edir. Əgәr absis oxu üzrә adronların kütlәsinin kvadratını (M2), ordinat oxu üzrә isә onların spininin qiymәtini (J) qoysaq, bu zaman verilәn ailәyә mәxsus zәrrәciklәr J ~ M2 düz xәtti üzәrindә yerlәşәr. J ~ M2 asılılığını ifadә edәn bu xәtlәrә Redje trayektoriyaları deyilir. Yüksәk enerjili adronların G.q.t.-nin tam en kәsiyi K- vә π-mezonlarla qarşılıqlı tәsirdә olan nuklonlar üçün 20–25 mbarn, nuklon-nuklon qarşılıqlı tәsiri üçün isә 40–45 mbarn intervalında olur vә bu qiymәtlәr az da olsa, artma әnәnәsinә malikdir. Elastik sәpilmәnin en kәsiyi tam en kәsiyin tәxminәn 1/5 hissәsini tәşkil edir. Adronların elastiki sәpilmәsinin, elәcә dә ikizәrrәcikli qeyri-elastiki reaksiyaların (mәs. π – + p → π0 + n) nәzәri izahının әsasında duran tәsәvvürlәrә görә toqquşan zәrrәciklәr sәpilmә prosesi zamanı dәyişәn spinә vә kütlәyә malik özünә mәxsus adron komplekslәri ilә mübadilә edir. Özlәrini kvazizәrrәciklәr kimi aparan bu komplekslәrә r e d j e n o n l a r deyilir. Nәticәdә sәpilmә proseslәri ilә Redje trayektoriyaları arasında dәrin әlaqәnin olması özünü büruzә verir. Yüksәk enerjilәrdә baş verәn әsas proseslәrdәn biri zәrrәciklәr çoxluğunun yaranmasıdır. Ətalәt mәrkәzi sistemindә 1 GeV enerjili proseslәrdә yaranan zәrrәciklәr çoxluğunun orta qiymәti (bir toqquşma aktında yaranan zәrrәciklәrin orta sayı) tәxminәn 10–12 (bunlar әsasәn π-mezonlardır) olur vә enerjinin sonrakı artımı ilә yavaş-yavaş artır (540 GeV-da tәxminәn 27). Yaranan zәrrәciklәrin eninә impulsları praktiki olaraq toqquşan zәrrәciklәrin enerjisindәn asılı deyil vә әsasәn 0.3–0.5 GeV/san civarında olur. İlk dәfә kosmik şüaların tәdqiqi zamanı aşkarlanan bu fakt sonralar sürәtlәndiricilәrdә aparılan tәcrübәlәrdә öz tәsdiqini tapdı. Böyük eninә impulslara (≥1 GeV/san) malik zәrrәciklәr nadir hallarda yaranır. Elektron vә neytrinonun nuklonlarla dәrin qeyri-elastiki toqquşma proseslәrinin tәdqiqinә әsasәn, böyük eninә impulslara malik zәrrәciklәrin yaranması nuklonların quruluşu haqqında müasir tәsәvvürlәri tәsdiq edir. Bu tәsәvvürlәrә görә böyük impulsların ötürülmәsi zamanı nuklon özünü, partonlar adlandırılan, yüngül nöqtәvi (quruluşa malik olmayan) zәrrәciklәr çoxluğu kimi aparır. Zәrrәciklәr çoxluğunun yaranması reaksiyalarında ikinci etapda yaranan zәrrәciklәrin uzununa impulsa görә paylanması toqquşan zәrrәciklәrin enerjisindәn asılı olmadan oxşar qanunauyğunluqla baş verir. Əgәr dәyişәn kәmiyyәt kimi p/pmaks. (burada p – ikinci yaranış zәrrәciyinin impulsunu, pmaks. isә verilmiş toqquşma enerjisindә bu zәrrәciyin ala bilәcәyi maksimal impulsu ifadә edir) nisbәtini qәbul etsәk, ikinci yaranış zәrrәciklәr üçün bu nisbәt sabit qalacaq. Paylanma funksiyasının adsız parametrdәn (p/pmax) asılı olduğu belә hal F e y n m a n s k e y l i n q i adlanır. Adronların vә onların arasında G.q.t.-in tamamlanmış nәzәriyyәsi hәlә ki, mövcud deyil, lakin bu sahәdә işlәyәn alimlәrin әksәriyyәti, adronların әsas xassәlәrini izah etmәyә qadir olan nәzәriyyә kimi kvant xromodinamikasını qәbul edirlәr. Bu nәzәriyyәyә görә adronlar kvarklardan (mezonlar kvark vә antikvarkdan; barionlar isә 3 kvarkdan) ibarәtdir vә kvarklar arasında qarşılıqlı tәsir qüvvәlәri isә qlüonlar vasitәsilә hәyata keçirilir. Bütün mәlum olan adronlar 5 növ kvarkdan (kvark “әtirlәrindәn”) – u, d, s, с, b - dәn tәşkil olunmuşdur. Nuklonlar vә π-mezonlar yalnız u- vә d - kvarklarından, qәribә zәrrәciklәr u vә d ilә yanaşı, hәmçinin s- kvarklarından, “füsünkar” zәrrәciklәr c - kvarklarından vә 1977 ildә kәşf olunan ipsilon zәppәciklәr (¡) – b - kvarklarından ibarәtdir.
