GÜNƏBAXAN (Helianthus) – mürәkkәbçi çәklilәr fәsilәsindәn bir vә ikillik bitki cinsi. Şimali vә Cәnubi Amerikada bitәn 50-әdәk ot vә yarımkol növü mәlumdur. Çoxillik köküyumrulu, yaxud topinambur vә birillik, yağlıq G. (H. annuns) becәrilәn növlәrdir. Birillik G. 16 әsrin әvvәllәrindә ispanlar tәrәfindәn bitki kimi Amerikadan Avropaya gәtirilmişdir; bir qәdәr gec, uzun müddәtli seçmә nәticәsindә yağlıq G. tipi yaradıldı. 1829 ildәn G. yağlı bitki kimi becәrilir. Yağlıq G.-ın ox kök sistemi torpağın 2–3 m dәrin qatlarına işlәyir. Gövdәsi dik durandır (hünd. 0,6–2,5 m vә daha çox). Yarpaqları iri, saplaqlı, ürәkşәkillidir. Çiçәklәri, әsasәn, sarı (kәnar çiçәklәr yalançı dilcikvarı, qeyri-cinsi; ortadakılar boruvarı, ikicinslidir) rәngdәdir; diametri 12–50 sm olan tәpә sәbәt çiçәk qrupunda toplanmışdır. İyulda çiçәklәyir. Meyvәsi pazşәkilli toxumca olub (rәngi ağdan qaraya qәdәr) meyvәyanlığından (meyvә qabığından) vә bir toxumdan (nüvә) ibarәtdir. Müasir sortların toxumcasında 45–54% (kütlәyә görә) әrzaq G. yağı (lәpәdә 64–70%), zülallar (20%-әdәk), karbohidratlar vә s. olur. G. jmıxı vә cecәsi k.t. hey vanları üçün yemdir. Bu bitki, nisbәtәn quraqlığadavamlıdır, cücәrtilәri –5°C-yәdәk şaxtaya dözür. G. qaratorpaq vә şabalıdı torpaqlarda becәrilir. BƏT-nın mәlumatına (2015) görә dünyada yağlıq G. tәqr. 25 mln. ha sahәdә әkilmiş, tәqr. 45,5 mln. t toxum yığılmışdır. G. toxumu (mln. t-larla) istehsal edәn әsas ölkәlәr Ukrayna (tәqr. 11,6), RF (tәqr. 9,3), Ruminiyadır (2,7). Adi G. yağında doymamış linol turşusu üstünlük tәşkil edir. Müasir G. sortları vә hibridlәrinin yağı konserv vә s. istehsalında zeytun yağını әvәz edә bilәn yüksәkoleinli yağ hesab olunur. G., toxumların rütubәtliliyi 10–12% olanadәk uyğun avadanlıqlarla quraşdırılmış taxılyığan kombaynlardan istifadә etmәklә yığılır; mәhsul tәmizlәnir vә rütubәtliliyi 7% olanadәk qurudulur. Xәstәliklәri: ağ, boz vә külü çürümәlәr, yalançı unlu şeh, fomopsis vә b., hәmçinin yoluxucu çiçәk parazitidir. Zәrәrvericilәri: mәftilqurdları, yalançı mәftilqurdları, sovkalar, çәmәn kәpәnәyi, günәbaxan odlucası vә s.-dir. Yağlıq G. yaxşı balverәn bitkidir. Onun bәzi növ formalarından, hәmçinin G.-ın digәr növlәrindәn olan bitkilәr, mәs., çoxillik cod G. (H.rigidis) dekorativ bitki kimi istifadә olunur.
Yağlıq günәbaxan (Helianthus annuns).
