GÜNƏŞ KULTU, s o l y a r k u l t (lat. sol – günәş sözündәn) – günәşә sitayiş. Geniş mәnada Astral kultlara daxildir. 19 әsrdә dinşünaslıqda mifoloji mәktәb çәrçivәsindә meydana gәlәn “solyar nәzәriyyә” (M.Müller, V.Mannhardt, O.F.Miller vә b.) G.k.-nu dinin әn qәdim formalarına aid edir. Əkinçili yәqәdәrki dövrdә G.k.-nun rolu az idi. Bacı-qardaş (bax Əkizlәr kultu), yaxud әr-arvad kimi Günәş vә Ay motivlәri yayılmışdı; Günәş bәzәn kişi, bәzәn dә qadın başlanğıcını ifadә edirdi. Zәngin arxeoloji materialların tәsdiq etdiyi kimi, günәşә sitayiş Neolit dövründә әkinçiliklә әlaqәdar formalaşmışdır. Günәş işıq vә istilik mәnbәyi, hәmçinin tәbiәtdә hәr şeyin inkişafının әsası kimi hәr bir xalqda özünәmәxsus ad vә rәmzlә ifadә edilirdi (Misirdә Qor vә Ra, Hindistanda Surya, İranda Mitra, yaponlarda Amaterasu, şumer-akkadlarda Utu, yunanlarda Helios, Romada vә Skandinaviya xalqlarında Sol, saamlarda Peyve vә s.). Günәşin gündәlik vә illik hәrәkәtinin sabit nizamı qanuna uyğunluğun tәcәssümü vә ilahi nizamın dәlili kimi qәbul edilir, Misirdә, Şumerdә günәş tәqvimlәri hazırlanırdı. Müxtәlif әsrlәrә aid tәtbiqi sәnәt nümunәlәrindә Günәşin gündәlik hәrәkәti müxtәlif solyar rәmzlәrlә tәsvir edilirdi (mәs., Qәdim Misirdә günәş allahı Ra hәr gün Mancet qayığında sәma Nili ilә sәyahәt edir, axşam Mesektet qayığına oturaraq Duat cәhәnnәminә enir, burada zülmәt qüvvәlәri ilә mübarizә apararaq, yeraltı Nil ilә hәrәkәt edir vә sәhәr yenidәn göy qübbәsinin şәrqindә görünür). Günәş disk, şüalı, yaxud şüasız çarx, dairә içәrisindә xaç, mәrkәzindә nöqtә olan dördbucaqlı vә s. şәkildә tәsvir olunurdu. 2 әsrәdәk әkinçiliklә mәşğul olan xalqlar arasında tәbii işıq vә hәyat mәnbәyi kimi geniş yayılmış G.k. tәdricәn “nur” anlayışı, ilahilik ideyası, hakimiyyәt vә qәlәbә rәmzi, qanun vә әdalәt anlayışlarının böyük rol oynadığı fövqәltәbii varlıqların kultuna çevrildi. Mәs., yunanlarda Günәş allahı Heliosla yanaşı işıqgәtirәn hökmdar-allah Apollon da var idi (Hindistanda Surya vә Vivasvat, slavyanlarda Xore vә Dajboq vә s.). Günәş allahı sәmavi hökmdar idi. Günәş tutulması nәhs әlamәt hesab edilirdi. Şimal yarımkürәsi xalqlarında xüsusilә qış vә yay günәşduruşu dönәmlәrindә icra olunan tәqvim ayinlәri G.k. ilә bağlı idi. Qәbir daşlarında günәş simvolları, Tunc dövrünә aid mәzarlarda cәnub istiqamәtinә üstünlük verilmәsi, yaz fәslindә Günәş çağırma mәrasimi (“Qodu-qodu”), xalq nağıl vә әfsanәlәrindә (mәs., Dәdәgünәş әfsanәsi) günәşin tәsviri Azәrb.-da da G.k.-nun yayıldığını göstәrir. Azәrb. milli mәtbәxindә xüsusi yeri olan qoğal günәşi simvolizә edir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
GÜNƏŞ KULTU
GÜNƏŞ KULTU, s o l y a r k u l t (lat. sol – günәş sözündәn) – günәşә sitayiş. Geniş mәnada Astral kultlara daxildir. 19 әsrdә dinşünaslıqda mifoloji mәktәb çәrçivәsindә meydana gәlәn “solyar nәzәriyyә” (M.Müller, V.Mannhardt, O.F.Miller vә b.) G.k.-nu dinin әn qәdim formalarına aid edir. Əkinçili yәqәdәrki dövrdә G.k.-nun rolu az idi. Bacı-qardaş (bax Əkizlәr kultu), yaxud әr-arvad kimi Günәş vә Ay motivlәri yayılmışdı; Günәş bәzәn kişi, bәzәn dә qadın başlanğıcını ifadә edirdi. Zәngin arxeoloji materialların tәsdiq etdiyi kimi, günәşә sitayiş Neolit dövründә әkinçiliklә әlaqәdar formalaşmışdır. Günәş işıq vә istilik mәnbәyi, hәmçinin tәbiәtdә hәr şeyin inkişafının әsası kimi hәr bir xalqda özünәmәxsus ad vә rәmzlә ifadә edilirdi (Misirdә Qor vә Ra, Hindistanda Surya, İranda Mitra, yaponlarda Amaterasu, şumer-akkadlarda Utu, yunanlarda Helios, Romada vә Skandinaviya xalqlarında Sol, saamlarda Peyve vә s.). Günәşin gündәlik vә illik hәrәkәtinin sabit nizamı qanuna uyğunluğun tәcәssümü vә ilahi nizamın dәlili kimi qәbul edilir, Misirdә, Şumerdә günәş tәqvimlәri hazırlanırdı. Müxtәlif әsrlәrә aid tәtbiqi sәnәt nümunәlәrindә Günәşin gündәlik hәrәkәti müxtәlif solyar rәmzlәrlә tәsvir edilirdi (mәs., Qәdim Misirdә günәş allahı Ra hәr gün Mancet qayığında sәma Nili ilә sәyahәt edir, axşam Mesektet qayığına oturaraq Duat cәhәnnәminә enir, burada zülmәt qüvvәlәri ilә mübarizә apararaq, yeraltı Nil ilә hәrәkәt edir vә sәhәr yenidәn göy qübbәsinin şәrqindә görünür). Günәş disk, şüalı, yaxud şüasız çarx, dairә içәrisindә xaç, mәrkәzindә nöqtә olan dördbucaqlı vә s. şәkildә tәsvir olunurdu. 2 әsrәdәk әkinçiliklә mәşğul olan xalqlar arasında tәbii işıq vә hәyat mәnbәyi kimi geniş yayılmış G.k. tәdricәn “nur” anlayışı, ilahilik ideyası, hakimiyyәt vә qәlәbә rәmzi, qanun vә әdalәt anlayışlarının böyük rol oynadığı fövqәltәbii varlıqların kultuna çevrildi. Mәs., yunanlarda Günәş allahı Heliosla yanaşı işıqgәtirәn hökmdar-allah Apollon da var idi (Hindistanda Surya vә Vivasvat, slavyanlarda Xore vә Dajboq vә s.). Günәş allahı sәmavi hökmdar idi. Günәş tutulması nәhs әlamәt hesab edilirdi. Şimal yarımkürәsi xalqlarında xüsusilә qış vә yay günәşduruşu dönәmlәrindә icra olunan tәqvim ayinlәri G.k. ilә bağlı idi. Qәbir daşlarında günәş simvolları, Tunc dövrünә aid mәzarlarda cәnub istiqamәtinә üstünlük verilmәsi, yaz fәslindә Günәş çağırma mәrasimi (“Qodu-qodu”), xalq nağıl vә әfsanәlәrindә (mәs., Dәdәgünәş әfsanәsi) günәşin tәsviri Azәrb.-da da G.k.-nun yayıldığını göstәrir. Azәrb. milli mәtbәxindә xüsusi yeri olan qoğal günәşi simvolizә edir.
GÜNƏŞ KULTU
GÜNƏŞ KULTU, s o l y a r k u l t (lat. sol – günәş sözündәn) – günәşә sitayiş. Geniş mәnada Astral kultlara daxildir. 19 әsrdә dinşünaslıqda mifoloji mәktәb çәrçivәsindә meydana gәlәn “solyar nәzәriyyә” (M.Müller, V.Mannhardt, O.F.Miller vә b.) G.k.-nu dinin әn qәdim formalarına aid edir. Əkinçili yәqәdәrki dövrdә G.k.-nun rolu az idi. Bacı-qardaş (bax Əkizlәr kultu), yaxud әr-arvad kimi Günәş vә Ay motivlәri yayılmışdı; Günәş bәzәn kişi, bәzәn dә qadın başlanğıcını ifadә edirdi. Zәngin arxeoloji materialların tәsdiq etdiyi kimi, günәşә sitayiş Neolit dövründә әkinçiliklә әlaqәdar formalaşmışdır. Günәş işıq vә istilik mәnbәyi, hәmçinin tәbiәtdә hәr şeyin inkişafının әsası kimi hәr bir xalqda özünәmәxsus ad vә rәmzlә ifadә edilirdi (Misirdә Qor vә Ra, Hindistanda Surya, İranda Mitra, yaponlarda Amaterasu, şumer-akkadlarda Utu, yunanlarda Helios, Romada vә Skandinaviya xalqlarında Sol, saamlarda Peyve vә s.). Günәşin gündәlik vә illik hәrәkәtinin sabit nizamı qanuna uyğunluğun tәcәssümü vә ilahi nizamın dәlili kimi qәbul edilir, Misirdә, Şumerdә günәş tәqvimlәri hazırlanırdı. Müxtәlif әsrlәrә aid tәtbiqi sәnәt nümunәlәrindә Günәşin gündәlik hәrәkәti müxtәlif solyar rәmzlәrlә tәsvir edilirdi (mәs., Qәdim Misirdә günәş allahı Ra hәr gün Mancet qayığında sәma Nili ilә sәyahәt edir, axşam Mesektet qayığına oturaraq Duat cәhәnnәminә enir, burada zülmәt qüvvәlәri ilә mübarizә apararaq, yeraltı Nil ilә hәrәkәt edir vә sәhәr yenidәn göy qübbәsinin şәrqindә görünür). Günәş disk, şüalı, yaxud şüasız çarx, dairә içәrisindә xaç, mәrkәzindә nöqtә olan dördbucaqlı vә s. şәkildә tәsvir olunurdu. 2 әsrәdәk әkinçiliklә mәşğul olan xalqlar arasında tәbii işıq vә hәyat mәnbәyi kimi geniş yayılmış G.k. tәdricәn “nur” anlayışı, ilahilik ideyası, hakimiyyәt vә qәlәbә rәmzi, qanun vә әdalәt anlayışlarının böyük rol oynadığı fövqәltәbii varlıqların kultuna çevrildi. Mәs., yunanlarda Günәş allahı Heliosla yanaşı işıqgәtirәn hökmdar-allah Apollon da var idi (Hindistanda Surya vә Vivasvat, slavyanlarda Xore vә Dajboq vә s.). Günәş allahı sәmavi hökmdar idi. Günәş tutulması nәhs әlamәt hesab edilirdi. Şimal yarımkürәsi xalqlarında xüsusilә qış vә yay günәşduruşu dönәmlәrindә icra olunan tәqvim ayinlәri G.k. ilә bağlı idi. Qәbir daşlarında günәş simvolları, Tunc dövrünә aid mәzarlarda cәnub istiqamәtinә üstünlük verilmәsi, yaz fәslindә Günәş çağırma mәrasimi (“Qodu-qodu”), xalq nağıl vә әfsanәlәrindә (mәs., Dәdәgünәş әfsanәsi) günәşin tәsviri Azәrb.-da da G.k.-nun yayıldığını göstәrir. Azәrb. milli mәtbәxindә xüsusi yeri olan qoğal günәşi simvolizә edir.
