HACI BƏKTAŞ VƏLİ (tәqr. 1208, Nişapur – tәqr. 1271, Sulucakarahöyük, indiki Nev şәhәr ilinin Hacıbәktaş ilçәsi) – türkman şeyxi, bәktaşilik tәriqәtinin ruhani banisi. Hәyatı haqqında mәlumat ölümündәn çox sonralar yazılmış “Mәnaqibül-qüdsiyyә” (Əlvan Çәlәbi, 14 әsr), “Mәnaqibül-arifin” (Əhmәd Əflaki, 14 әsr), “Mәnaqibi Hacı Bәktaş Vәli” (yaxud “Vilayәtnamә”, Uzun Firdövsi, 15 әsrin sonu) mәna qibnamәlәrindәn vә Ə.Caminin “Nәfәhatül-üns” әsәrindәn әldә edilmişdir. Xorasan sultanı II İbrahim Seyyid Mәhәmmәdin oğludur. Atasının ölümündәn sonra hakimiyyәti әmisi oğlu Seyyid Hәsәnә vermişdir. “Vilayәtnamә”yә görә, ilk mürşidi Əhmәd Yәsәvinin xәlifәsi Loğman Pәrәndә olmuşdur. Bir çox mәnbәlәrdә soy şәcәrәsinin Əli ibn Əbu Talibә, ruhani silsilәsinin isә yәsәviyyә tәriqәtinә çatdığı göstәrilir. Dini vә dünyәvi elmlәrә dәrindәn yiyәlәnmiş, yüksәk erudisiyaya malik olmuşdur. 13 әsrdә monqol istilasından sonra Orta Asiyadan Anadoluya gәlmişdir. Tәqr. 1250-ci illәrdәn sonra Sulucakarahöyükdә mәskunlaşmış, ömrünün sonunadәk orada yaşamışdır. Türkman şeyxi Baba İlyasdan dәrs almış, Əxi Evrәnlә dostluq etmişdir. “Xalq islamı” kimi tәzahür edәn Xorasan ruhani cәrәyanının Anadoluya daşıyıcılarından biri olmuş H.B.V. orada qeyri-müsәlmanlar arasında islamın yayılmasında vә sosial strukturun inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun fәaliyyәti sayәsindә müsәlman vә xristian icmalarının yanaşı mövcudluğu üçün әlverişli ortaq mühit yaranmışdı. Yerli xristianlar onu Müq. Xaralampi adlandırır vә ona pәrәştiş edirdilәr. Tezliklә bütün Ana doluda nüfuz sahibi olmuş H.B.V. batini tәriqәtlәri öz әtrafında birlәşdirmiş vә tәşkilatlandırmış, “Rum abdalları”nın (Anadolu dәrvişlәri) başında durmuşdur. Əsasıyә sәviyyәdәn gәlәn “4 qapı, 40 mәqam” anlayışını kanonlaşdırmışdır. H.B.V. eyni zamanda yeni çәri tәşkilatının piri hesab edilirdi. Mәnәvi irsi vәfatından sonra xәlifәlәri vasitәsilә bütün Anadoluya yayılmış, şәxsiyyәti әfsanәlәşdirilmiş vә tәqdis olunmuşdur. Əlәviliyin formalaşmasında H.B.V.-nin şәxsiyyәtinin kultu başlıca rol oynamışdır. Mәnbәlәrdә “Mәqalәt” adlı әsәri qeyd olunur. Mәzarı üzәrindә türbә inşa edilmişdir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HACI BƏKTAŞ VƏLİ
HACI BƏKTAŞ VƏLİ (tәqr. 1208, Nişapur – tәqr. 1271, Sulucakarahöyük, indiki Nev şәhәr ilinin Hacıbәktaş ilçәsi) – türkman şeyxi, bәktaşilik tәriqәtinin ruhani banisi. Hәyatı haqqında mәlumat ölümündәn çox sonralar yazılmış “Mәnaqibül-qüdsiyyә” (Əlvan Çәlәbi, 14 әsr), “Mәnaqibül-arifin” (Əhmәd Əflaki, 14 әsr), “Mәnaqibi Hacı Bәktaş Vәli” (yaxud “Vilayәtnamә”, Uzun Firdövsi, 15 әsrin sonu) mәna qibnamәlәrindәn vә Ə.Caminin “Nәfәhatül-üns” әsәrindәn әldә edilmişdir. Xorasan sultanı II İbrahim Seyyid Mәhәmmәdin oğludur. Atasının ölümündәn sonra hakimiyyәti әmisi oğlu Seyyid Hәsәnә vermişdir. “Vilayәtnamә”yә görә, ilk mürşidi Əhmәd Yәsәvinin xәlifәsi Loğman Pәrәndә olmuşdur. Bir çox mәnbәlәrdә soy şәcәrәsinin Əli ibn Əbu Talibә, ruhani silsilәsinin isә yәsәviyyә tәriqәtinә çatdığı göstәrilir. Dini vә dünyәvi elmlәrә dәrindәn yiyәlәnmiş, yüksәk erudisiyaya malik olmuşdur. 13 әsrdә monqol istilasından sonra Orta Asiyadan Anadoluya gәlmişdir. Tәqr. 1250-ci illәrdәn sonra Sulucakarahöyükdә mәskunlaşmış, ömrünün sonunadәk orada yaşamışdır. Türkman şeyxi Baba İlyasdan dәrs almış, Əxi Evrәnlә dostluq etmişdir. “Xalq islamı” kimi tәzahür edәn Xorasan ruhani cәrәyanının Anadoluya daşıyıcılarından biri olmuş H.B.V. orada qeyri-müsәlmanlar arasında islamın yayılmasında vә sosial strukturun inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun fәaliyyәti sayәsindә müsәlman vә xristian icmalarının yanaşı mövcudluğu üçün әlverişli ortaq mühit yaranmışdı. Yerli xristianlar onu Müq. Xaralampi adlandırır vә ona pәrәştiş edirdilәr. Tezliklә bütün Ana doluda nüfuz sahibi olmuş H.B.V. batini tәriqәtlәri öz әtrafında birlәşdirmiş vә tәşkilatlandırmış, “Rum abdalları”nın (Anadolu dәrvişlәri) başında durmuşdur. Əsasıyә sәviyyәdәn gәlәn “4 qapı, 40 mәqam” anlayışını kanonlaşdırmışdır. H.B.V. eyni zamanda yeni çәri tәşkilatının piri hesab edilirdi. Mәnәvi irsi vәfatından sonra xәlifәlәri vasitәsilә bütün Anadoluya yayılmış, şәxsiyyәti әfsanәlәşdirilmiş vә tәqdis olunmuşdur. Əlәviliyin formalaşmasında H.B.V.-nin şәxsiyyәtinin kultu başlıca rol oynamışdır. Mәnbәlәrdә “Mәqalәt” adlı әsәri qeyd olunur. Mәzarı üzәrindә türbә inşa edilmişdir.
HACI BƏKTAŞ VƏLİ
HACI BƏKTAŞ VƏLİ (tәqr. 1208, Nişapur – tәqr. 1271, Sulucakarahöyük, indiki Nev şәhәr ilinin Hacıbәktaş ilçәsi) – türkman şeyxi, bәktaşilik tәriqәtinin ruhani banisi. Hәyatı haqqında mәlumat ölümündәn çox sonralar yazılmış “Mәnaqibül-qüdsiyyә” (Əlvan Çәlәbi, 14 әsr), “Mәnaqibül-arifin” (Əhmәd Əflaki, 14 әsr), “Mәnaqibi Hacı Bәktaş Vәli” (yaxud “Vilayәtnamә”, Uzun Firdövsi, 15 әsrin sonu) mәna qibnamәlәrindәn vә Ə.Caminin “Nәfәhatül-üns” әsәrindәn әldә edilmişdir. Xorasan sultanı II İbrahim Seyyid Mәhәmmәdin oğludur. Atasının ölümündәn sonra hakimiyyәti әmisi oğlu Seyyid Hәsәnә vermişdir. “Vilayәtnamә”yә görә, ilk mürşidi Əhmәd Yәsәvinin xәlifәsi Loğman Pәrәndә olmuşdur. Bir çox mәnbәlәrdә soy şәcәrәsinin Əli ibn Əbu Talibә, ruhani silsilәsinin isә yәsәviyyә tәriqәtinә çatdığı göstәrilir. Dini vә dünyәvi elmlәrә dәrindәn yiyәlәnmiş, yüksәk erudisiyaya malik olmuşdur. 13 әsrdә monqol istilasından sonra Orta Asiyadan Anadoluya gәlmişdir. Tәqr. 1250-ci illәrdәn sonra Sulucakarahöyükdә mәskunlaşmış, ömrünün sonunadәk orada yaşamışdır. Türkman şeyxi Baba İlyasdan dәrs almış, Əxi Evrәnlә dostluq etmişdir. “Xalq islamı” kimi tәzahür edәn Xorasan ruhani cәrәyanının Anadoluya daşıyıcılarından biri olmuş H.B.V. orada qeyri-müsәlmanlar arasında islamın yayılmasında vә sosial strukturun inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun fәaliyyәti sayәsindә müsәlman vә xristian icmalarının yanaşı mövcudluğu üçün әlverişli ortaq mühit yaranmışdı. Yerli xristianlar onu Müq. Xaralampi adlandırır vә ona pәrәştiş edirdilәr. Tezliklә bütün Ana doluda nüfuz sahibi olmuş H.B.V. batini tәriqәtlәri öz әtrafında birlәşdirmiş vә tәşkilatlandırmış, “Rum abdalları”nın (Anadolu dәrvişlәri) başında durmuşdur. Əsasıyә sәviyyәdәn gәlәn “4 qapı, 40 mәqam” anlayışını kanonlaşdırmışdır. H.B.V. eyni zamanda yeni çәri tәşkilatının piri hesab edilirdi. Mәnәvi irsi vәfatından sonra xәlifәlәri vasitәsilә bütün Anadoluya yayılmış, şәxsiyyәti әfsanәlәşdirilmiş vә tәqdis olunmuşdur. Əlәviliyin formalaşmasında H.B.V.-nin şәxsiyyәtinin kultu başlıca rol oynamışdır. Mәnbәlәrdә “Mәqalәt” adlı әsәri qeyd olunur. Mәzarı üzәrindә türbә inşa edilmişdir.
