HACI GƏRAY I (tәqr. 1397–1466) – Krım xanlığının banisi vә ilk xanı [1441– 56, 1456–66]. Çingizilәr sülalәsinin nümayәndәsi, Gәrayilәr sülalәsinin banisi, I Mәngli Gәrayın atasıdır. Ehtimal ki, Böyük Litva knyazlığında doğulmuşdur. Yazılı mәnbәlәrdә adı ilk dәfә 1427 ildә qeyd olunur. 1428–30 illәrdә Şirinlәr qәbilәsinin başçısı Tәkin Mirzәnin dәstәyi ilә Krım yanın bir hissәsini tabe etmişdir. 1433–34 illәrdә genuyalılarla mübarizә aparmış, mәğlub olaraq 1434 ilin sonu – 1435 ilin әvvәlindә Böyük Litva knyazlığına qaçmışdır. Sonuncunun Qızıl Orda ilә mübarizәsi gedişindә, 1440-cı illәrin әvvәllәrindә Krım da hakimiyyәtini bәrqәrar etmişdir. Onun tәrәfindәn hicri tәqvimi ilә 845 ildә (1441/42) Krımda zәrb olunan sikkәlәr var. I H.G. idarәetmә vә vergi sistemini formalaşdırmış, 1454 ildә Qırx әr (Çufut qala) ş.-ni xanlığın paytaxtı etmişdir. 1446 ildә Böyük Litva knyazı IV Kazimirlә ittifaq bağlamışdır. 1449, 1452, 1455 illәrdә Qızıl Ordaya yürüşlәr etmişdir. Konstantino polun süqutundan (1453) sonra 1454 ilin iyun ayında Osmanlı imperiyası ilә genuyalılara qarşı ittifaq bağlayaraq Krım xanlığının Osmanlı imperyasının hәrbi-siyasi nәzarәt zonasına daxil olmasının başlanğıcını qoymuşdur. Türk hәrbi ekspedisiyasının uğursuzluğu genuyalıların dәstәyi ilә Şirinlәr, Arqınlar vә Barınlar zadәgan nәsillәri tәrәfindәn I H.G.-ın taxtdan devrilmәsinә vә onun oğlu Heydәr Gәrayın hakimiyyәtә gәtirilmәsinә sәbәb olmuşdur. 1456 ilin sonunda I H.G. yenidәn taxta çıxmışdır. Hakimiyyәtinin son onilliyi onun Osmanlı imperiyası ilә ittifaqı sayәsindә Krım xanlığının qüdrәtinin artması ilә sәciyyәlәnir. 1465 ildә Qızıl Orda xanı Mahmudun (digәr mәlumatlara görә, Əhmәd) qoşununu darmadağın etmişdir. I H.G. Baxçasaraydakı türbәsindә dәfn olunmuşdur.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HACI GƏRAY I
HACI GƏRAY I (tәqr. 1397–1466) – Krım xanlığının banisi vә ilk xanı [1441– 56, 1456–66]. Çingizilәr sülalәsinin nümayәndәsi, Gәrayilәr sülalәsinin banisi, I Mәngli Gәrayın atasıdır. Ehtimal ki, Böyük Litva knyazlığında doğulmuşdur. Yazılı mәnbәlәrdә adı ilk dәfә 1427 ildә qeyd olunur. 1428–30 illәrdә Şirinlәr qәbilәsinin başçısı Tәkin Mirzәnin dәstәyi ilә Krım yanın bir hissәsini tabe etmişdir. 1433–34 illәrdә genuyalılarla mübarizә aparmış, mәğlub olaraq 1434 ilin sonu – 1435 ilin әvvәlindә Böyük Litva knyazlığına qaçmışdır. Sonuncunun Qızıl Orda ilә mübarizәsi gedişindә, 1440-cı illәrin әvvәllәrindә Krım da hakimiyyәtini bәrqәrar etmişdir. Onun tәrәfindәn hicri tәqvimi ilә 845 ildә (1441/42) Krımda zәrb olunan sikkәlәr var. I H.G. idarәetmә vә vergi sistemini formalaşdırmış, 1454 ildә Qırx әr (Çufut qala) ş.-ni xanlığın paytaxtı etmişdir. 1446 ildә Böyük Litva knyazı IV Kazimirlә ittifaq bağlamışdır. 1449, 1452, 1455 illәrdә Qızıl Ordaya yürüşlәr etmişdir. Konstantino polun süqutundan (1453) sonra 1454 ilin iyun ayında Osmanlı imperiyası ilә genuyalılara qarşı ittifaq bağlayaraq Krım xanlığının Osmanlı imperyasının hәrbi-siyasi nәzarәt zonasına daxil olmasının başlanğıcını qoymuşdur. Türk hәrbi ekspedisiyasının uğursuzluğu genuyalıların dәstәyi ilә Şirinlәr, Arqınlar vә Barınlar zadәgan nәsillәri tәrәfindәn I H.G.-ın taxtdan devrilmәsinә vә onun oğlu Heydәr Gәrayın hakimiyyәtә gәtirilmәsinә sәbәb olmuşdur. 1456 ilin sonunda I H.G. yenidәn taxta çıxmışdır. Hakimiyyәtinin son onilliyi onun Osmanlı imperiyası ilә ittifaqı sayәsindә Krım xanlığının qüdrәtinin artması ilә sәciyyәlәnir. 1465 ildә Qızıl Orda xanı Mahmudun (digәr mәlumatlara görә, Əhmәd) qoşununu darmadağın etmişdir. I H.G. Baxçasaraydakı türbәsindә dәfn olunmuşdur.
HACI GƏRAY I
HACI GƏRAY I (tәqr. 1397–1466) – Krım xanlığının banisi vә ilk xanı [1441– 56, 1456–66]. Çingizilәr sülalәsinin nümayәndәsi, Gәrayilәr sülalәsinin banisi, I Mәngli Gәrayın atasıdır. Ehtimal ki, Böyük Litva knyazlığında doğulmuşdur. Yazılı mәnbәlәrdә adı ilk dәfә 1427 ildә qeyd olunur. 1428–30 illәrdә Şirinlәr qәbilәsinin başçısı Tәkin Mirzәnin dәstәyi ilә Krım yanın bir hissәsini tabe etmişdir. 1433–34 illәrdә genuyalılarla mübarizә aparmış, mәğlub olaraq 1434 ilin sonu – 1435 ilin әvvәlindә Böyük Litva knyazlığına qaçmışdır. Sonuncunun Qızıl Orda ilә mübarizәsi gedişindә, 1440-cı illәrin әvvәllәrindә Krım da hakimiyyәtini bәrqәrar etmişdir. Onun tәrәfindәn hicri tәqvimi ilә 845 ildә (1441/42) Krımda zәrb olunan sikkәlәr var. I H.G. idarәetmә vә vergi sistemini formalaşdırmış, 1454 ildә Qırx әr (Çufut qala) ş.-ni xanlığın paytaxtı etmişdir. 1446 ildә Böyük Litva knyazı IV Kazimirlә ittifaq bağlamışdır. 1449, 1452, 1455 illәrdә Qızıl Ordaya yürüşlәr etmişdir. Konstantino polun süqutundan (1453) sonra 1454 ilin iyun ayında Osmanlı imperiyası ilә genuyalılara qarşı ittifaq bağlayaraq Krım xanlığının Osmanlı imperyasının hәrbi-siyasi nәzarәt zonasına daxil olmasının başlanğıcını qoymuşdur. Türk hәrbi ekspedisiyasının uğursuzluğu genuyalıların dәstәyi ilә Şirinlәr, Arqınlar vә Barınlar zadәgan nәsillәri tәrәfindәn I H.G.-ın taxtdan devrilmәsinә vә onun oğlu Heydәr Gәrayın hakimiyyәtә gәtirilmәsinә sәbәb olmuşdur. 1456 ilin sonunda I H.G. yenidәn taxta çıxmışdır. Hakimiyyәtinin son onilliyi onun Osmanlı imperiyası ilә ittifaqı sayәsindә Krım xanlığının qüdrәtinin artması ilә sәciyyәlәnir. 1465 ildә Qızıl Orda xanı Mahmudun (digәr mәlumatlara görә, Əhmәd) qoşununu darmadağın etmişdir. I H.G. Baxçasaraydakı türbәsindә dәfn olunmuşdur.
