HAL DİAQRAMI, t a r a z l ı q d i a q r a m ı, f a z a d i a q r a m ı – termo dinamik sistemin hal parametrlәri [T temp-ru, p tәzyiqi, sistemin tәrkibi (xikomponentlәrinin konsentrasiyası), v mol hәcmi vә b.] arasındakı әlaqәnin qrafiki tәsviri. H.d. T, p, xi vә başqa parametrlәrdәn asılı olaraq sistemin faza tәrkibi haqqında informasiya verir. Ən sadә halda sistem ancaq bir komponentdәn ibarәtdirsә, H.d. üçölçülü fәza fiqurunu tәsvir edir; bu fiqur, oxlarında temp-r (T), tәzyiq (p) vә mol hәcmi (v) (vә ya başqa parametrlәr) ayrılmış üçoxlu düzbucaqlı koordinat sistemindә qurulur. Hәcmi H.d. әlverişli olmadığından, praktikada koordinat müstәvilәrinin birindә, adәtәn p–T müstәvisindә H.d.-nın proyeksiyasından istifadә edilir (şәkil). H.d.-nın istәnilәn nöqtәsi, verilmiş temp-r vә tәzyiqdә maddәnin tarazlıq halını tәsvir edir. O nöqtәsi (üçlük nöqtә) maddәnin üç fazasının – bәrk, maye vә qaz fazasının tarazlığını göstәrir. Bu nöqtәdә üç әyri kәsişir: OA (s u b l i m a s i y a әyrisi), OK (b u x a r l a n m a әyrisi) vә OB [(vә ya OB׳) ә r i m ә әyrisi. Birinci әyri maddәnin bәrk vә qaz fazalarının, ikinci әyri maye vә qaz fazalarının, üçüncü әyri isә bәrk vә maye fazalarının tarazlıq halına uyğundur. OB – әrimә temp-ru tәzyiqlә düz mütәnasib olan maddәlәrә, OB׳ isә әrimә temp-ru tәzyiqlә tәrs mütәnasib olan maddәlәrә aiddir. Bu әyrilәr diaqram müstәvisini bәrk (S), maye (L) vә qaz (G) fazalarının olduğu üç oblasta ayırır. K böhran nöqtәsindә maye vә qazın xassәlәri arasındakı fәrq yox olur. Çoxkomponentli sistemlәr üçün H.d.-nın qurulması fizikikimyәvi analizin müxtәlif üsullarına әsaslanır, metal şünaslıqda, metallurgiyada, kimya da, optik vә elektron mikroskopiyası vә s.-dә geniş istifadә edilir.
