HALLAN ÇEMİ – Şimali Mesopotamiyada, indiki Batman ş.-ndәn (Türkiyә) 50 km şm.-da Epipaleolitdәn keramikayaqәdәrki A Neolitә (radiokarbon analizlәrinin nәticәlәrinә görә, e.ә. 10-cu minilliyin birinci yarısı) keçid dövrünә aid tәll. 1991–94 illәrdә M. Rozenberqin başçılığı ilә Amerika-Türkiyә ekspedisiyası tәrәfindәn Mәhsuldar Hilal bölgәsindә istehsal tәsәrrüfa tının meydana gәlmәsi әrәfәsindә baş vermiş proseslәrin öyrәnilmәsi üçün nadir sayılan dörd tәbәqәdәn üçü tәdqiq edilmişdir. H.Ç.-nin mәrkәzi meydanının (diametri tәqr. 15 m) mәdәni tәbәqәsi heyvan sümüklәri (o cümlәdәn skelet hissәlәri, sıra ilә düzülmüş 3 qoyun kәllәsi) vә oddan çatlamış çay daşılarla zәngindir. Meydanın әtrafında pәrakәndә şәkildә tikililәr yerlәşir: palçıq suvaqlı dairәvi daş platformalar (diametri tәqr. 2 m, hünd. 10–40 sm), bәzәn dә onlara bitişik kirәc qatları; çox vaxt od vә zәdә izlәri olan, әsasәn, dairәvi formalı kirәc sahәlәri (diametri 50–70 sm). 3-cü (alt) tәbәqәdә C planında (diametri tәqr. 2 m) divarları daşdan vә kirәc mәhlulundan olan yer üstü evlәr aşkar edilmişdir. 2-ci tәbәqәnin bu tipli dörd evindәn üçündә döşәmә qumdaşı lövhәlәrindәndir; әn böyük evin (diametri 4 m) mәrkәzindә kirәc “hovuz” yerlәşir. 1-ci tәbәqәdә qumdaşı vә әhәngdaşı lövhәlәrindәn dairәvi planlı tikililәr mövcuddur. Onlardan ikisi, әn böyüklәri (diametri 5–6 m) dәrindәdir, içәrisindә divaryanı daş skamyalar, tәmir edilmiş döşәmәlәr, әtrafı suvaqlanmış ocaqlar var; bir tikilidә zubr kәllәsi, digәrindә qoyun kәllәlәrinin parçaları, maral buynuzları qeydә alınmışdır; tikililәr zonasında gәtirilmә obsidian (d ә v ә g ö z ü) vә mis filizi, hәmçinin onların emalı izlәri müşahidә edilir. Daş dәnәzәnlәr, hәvәnglәr, sürtgәclәr, toxmaqlar (bәzilәri naxışlanmış, o cümlәdәn zoomorf motivlәrlә), kasalar (o cümlәdәn bitki, heyvan, xaç, üçbucaq vә s. tәsvirlәri olan), “çәrtmә çubuqlar” (ehtimal ki, hesablama üçün), ucluqlar vә s. aşkarlanmışdır; Zevi-Çemi-Şanidar, Nemrik 9, Natufi mәdәniyyәtinin materialları ilә analogiyalar var. Tәsәrrüfatın әsasını ovçuluq (әsasәn, qoyun, keçi), yığıcılıq, ehtimal ki, donuzların әhlilәşdirilmәsi tәşkil edirdi. Oturaq hәyat tәrzini tәsdiq edәn tapıntılar var. Mәrkәzi meydan vә bir sıra tikililәr ayinlәrlә әlaqәlәndirilir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HALLAN ÇEMİ
HALLAN ÇEMİ – Şimali Mesopotamiyada, indiki Batman ş.-ndәn (Türkiyә) 50 km şm.-da Epipaleolitdәn keramikayaqәdәrki A Neolitә (radiokarbon analizlәrinin nәticәlәrinә görә, e.ә. 10-cu minilliyin birinci yarısı) keçid dövrünә aid tәll. 1991–94 illәrdә M. Rozenberqin başçılığı ilә Amerika-Türkiyә ekspedisiyası tәrәfindәn Mәhsuldar Hilal bölgәsindә istehsal tәsәrrüfa tının meydana gәlmәsi әrәfәsindә baş vermiş proseslәrin öyrәnilmәsi üçün nadir sayılan dörd tәbәqәdәn üçü tәdqiq edilmişdir. H.Ç.-nin mәrkәzi meydanının (diametri tәqr. 15 m) mәdәni tәbәqәsi heyvan sümüklәri (o cümlәdәn skelet hissәlәri, sıra ilә düzülmüş 3 qoyun kәllәsi) vә oddan çatlamış çay daşılarla zәngindir. Meydanın әtrafında pәrakәndә şәkildә tikililәr yerlәşir: palçıq suvaqlı dairәvi daş platformalar (diametri tәqr. 2 m, hünd. 10–40 sm), bәzәn dә onlara bitişik kirәc qatları; çox vaxt od vә zәdә izlәri olan, әsasәn, dairәvi formalı kirәc sahәlәri (diametri 50–70 sm). 3-cü (alt) tәbәqәdә C planında (diametri tәqr. 2 m) divarları daşdan vә kirәc mәhlulundan olan yer üstü evlәr aşkar edilmişdir. 2-ci tәbәqәnin bu tipli dörd evindәn üçündә döşәmә qumdaşı lövhәlәrindәndir; әn böyük evin (diametri 4 m) mәrkәzindә kirәc “hovuz” yerlәşir. 1-ci tәbәqәdә qumdaşı vә әhәngdaşı lövhәlәrindәn dairәvi planlı tikililәr mövcuddur. Onlardan ikisi, әn böyüklәri (diametri 5–6 m) dәrindәdir, içәrisindә divaryanı daş skamyalar, tәmir edilmiş döşәmәlәr, әtrafı suvaqlanmış ocaqlar var; bir tikilidә zubr kәllәsi, digәrindә qoyun kәllәlәrinin parçaları, maral buynuzları qeydә alınmışdır; tikililәr zonasında gәtirilmә obsidian (d ә v ә g ö z ü) vә mis filizi, hәmçinin onların emalı izlәri müşahidә edilir. Daş dәnәzәnlәr, hәvәnglәr, sürtgәclәr, toxmaqlar (bәzilәri naxışlanmış, o cümlәdәn zoomorf motivlәrlә), kasalar (o cümlәdәn bitki, heyvan, xaç, üçbucaq vә s. tәsvirlәri olan), “çәrtmә çubuqlar” (ehtimal ki, hesablama üçün), ucluqlar vә s. aşkarlanmışdır; Zevi-Çemi-Şanidar, Nemrik 9, Natufi mәdәniyyәtinin materialları ilә analogiyalar var. Tәsәrrüfatın әsasını ovçuluq (әsasәn, qoyun, keçi), yığıcılıq, ehtimal ki, donuzların әhlilәşdirilmәsi tәşkil edirdi. Oturaq hәyat tәrzini tәsdiq edәn tapıntılar var. Mәrkәzi meydan vә bir sıra tikililәr ayinlәrlә әlaqәlәndirilir.
HALLAN ÇEMİ
HALLAN ÇEMİ – Şimali Mesopotamiyada, indiki Batman ş.-ndәn (Türkiyә) 50 km şm.-da Epipaleolitdәn keramikayaqәdәrki A Neolitә (radiokarbon analizlәrinin nәticәlәrinә görә, e.ә. 10-cu minilliyin birinci yarısı) keçid dövrünә aid tәll. 1991–94 illәrdә M. Rozenberqin başçılığı ilә Amerika-Türkiyә ekspedisiyası tәrәfindәn Mәhsuldar Hilal bölgәsindә istehsal tәsәrrüfa tının meydana gәlmәsi әrәfәsindә baş vermiş proseslәrin öyrәnilmәsi üçün nadir sayılan dörd tәbәqәdәn üçü tәdqiq edilmişdir. H.Ç.-nin mәrkәzi meydanının (diametri tәqr. 15 m) mәdәni tәbәqәsi heyvan sümüklәri (o cümlәdәn skelet hissәlәri, sıra ilә düzülmüş 3 qoyun kәllәsi) vә oddan çatlamış çay daşılarla zәngindir. Meydanın әtrafında pәrakәndә şәkildә tikililәr yerlәşir: palçıq suvaqlı dairәvi daş platformalar (diametri tәqr. 2 m, hünd. 10–40 sm), bәzәn dә onlara bitişik kirәc qatları; çox vaxt od vә zәdә izlәri olan, әsasәn, dairәvi formalı kirәc sahәlәri (diametri 50–70 sm). 3-cü (alt) tәbәqәdә C planında (diametri tәqr. 2 m) divarları daşdan vә kirәc mәhlulundan olan yer üstü evlәr aşkar edilmişdir. 2-ci tәbәqәnin bu tipli dörd evindәn üçündә döşәmә qumdaşı lövhәlәrindәndir; әn böyük evin (diametri 4 m) mәrkәzindә kirәc “hovuz” yerlәşir. 1-ci tәbәqәdә qumdaşı vә әhәngdaşı lövhәlәrindәn dairәvi planlı tikililәr mövcuddur. Onlardan ikisi, әn böyüklәri (diametri 5–6 m) dәrindәdir, içәrisindә divaryanı daş skamyalar, tәmir edilmiş döşәmәlәr, әtrafı suvaqlanmış ocaqlar var; bir tikilidә zubr kәllәsi, digәrindә qoyun kәllәlәrinin parçaları, maral buynuzları qeydә alınmışdır; tikililәr zonasında gәtirilmә obsidian (d ә v ә g ö z ü) vә mis filizi, hәmçinin onların emalı izlәri müşahidә edilir. Daş dәnәzәnlәr, hәvәnglәr, sürtgәclәr, toxmaqlar (bәzilәri naxışlanmış, o cümlәdәn zoomorf motivlәrlә), kasalar (o cümlәdәn bitki, heyvan, xaç, üçbucaq vә s. tәsvirlәri olan), “çәrtmә çubuqlar” (ehtimal ki, hesablama üçün), ucluqlar vә s. aşkarlanmışdır; Zevi-Çemi-Şanidar, Nemrik 9, Natufi mәdәniyyәtinin materialları ilә analogiyalar var. Tәsәrrüfatın әsasını ovçuluq (әsasәn, qoyun, keçi), yığıcılıq, ehtimal ki, donuzların әhlilәşdirilmәsi tәşkil edirdi. Oturaq hәyat tәrzini tәsdiq edәn tapıntılar var. Mәrkәzi meydan vә bir sıra tikililәr ayinlәrlә әlaqәlәndirilir.
