HALOGENANHİDRİDLƏR – hidroksid qrupları F, Cl, Br vә ya J atomları ilә әvәz olunmuş qeyri-üzvi vә üzvi turşuların törәmәlәri. Karbon turşularının halogenan hidridlәri – asilhalogenidlәr RC(O) Hal (R – üzvi radikal), sulfurilhalogenidlәr SO2Hal2, tionilhalogenidlәr SOHal2 (mәs., tionilxlorid), karbonilhalogenidlәr COHal2 (mәs., fosgen), sulfoturşuların halogenanhidridlәri RSO2Hal (mәs., sulfoxloridlәr), fosfor turşularının halogenanhidridlәri (fosforhalogenidlәr, R2PHal, RPOHal2 vә s.) daha çox öyrәnilmişdir. H.-in әksәriyyәti üzvi hәlledicilәrdә (CHCl3, CCl4, CS2, C6H6 vә s.) yaxşı hәll olan, boğucu, kәskin iyli mayelәrdir. H. yüksәk reaksiya qabiliyyәtinә malikdir; halogen atomu OH, OR, NH2, SH, CN vә s. qruplar ilә asan әvәz olunur. Asil halogenidlәr spirt, amin, tiol, aromatik vә heteroaromatik birlәşmәlәr ilә asillәşmә reaksiyasına daxil olur, habelә alken vә alkinlәr ilә birlәşir (bax. Kondakov reaksiyası); diazometan vә üçlü aminlәrin tәsirindәn diazoketonlara vә ketenlәrә, Pd vә ya Nikatalizatoru üzәrindә hidrogenlәşmәsindәn spirtlәrә (bax Rozenmund reaksiyası) çevrilir. Dikarbon turşularının dihalogenanhidridlәrinin diamin, diol vә difenollarla qarşılıqlı tәsirindәn poliamidlәr vә mürәkkәb poliefirlәr әmәlә gәlir. Qeyri-üzvi turşuların halogen anhidridlәri bir sıra üzvi birlәşmәlәri halogenlәşdirir, suda hidroliz olunur, qәlәvilәr, metal oksidlәri vә s. ilә reaksiyaya girir. Asilhalogenidlәr aşağıdakı üsullarla alınır: karbon turşuları vә ya onların an hidridlәrinin qeyri-üzvi turşuların an hidridlәri ilә (PCl3, PCl5, SOCl2) qarşılıqlı tәsirindәn; doymamış birlәşmәlәrin fosgenlәşdirilmәsi; karbohidrogenlәrin halogen törәmәlәrinin karbonillәşmәsi; CHal3 qrupu saxlayan birlәşmәlәrin qismәn hidrolizi ilә; aromatik aldehidlәrin kükürd xloridlә reaksiyasından, karbon turşularının Br-, J- vә ya F-halogenanhidridlәri asil xloridlәrin hidrogenhalogenidlәr vә ya onların duzları ilә dәyişmә reaksiyalarından alınır. Qeyri-üzvi halogenanhidridlәrin ümumi alınma üsulları halogenlәrin oksidlәr vә ya sadә maddәlәrlә reaksiyalarıdır. Qeyri-üzvi turşuların halogenanhidridlәri üzvi sintezdә halogenlәşdirici, sulfoxlorlaşdırıcı vә dehidratlaşdırıcı reagent kimi, fosfor-üzvi birlәşmәlәrin, insektisidlәrin, boyaqların, dәrman vasitәlәri vә sәthi-aktiv maddәlәrin alınmasında xammal kimi tәtbiq edilir. Üzvi turşuların halogenanhidridlәri boyaların, dәrman vasitәlәrin istehsalında asillәşdirici reagent, üzvi sintezdә yarım mәhsul, amin vә amin turşuların identifikasiyasında reagent, polimer vә plastifika torların istehsalında xammal kimi istifadә olunur.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HALOGENANHİDRİDLƏR
HALOGENANHİDRİDLƏR – hidroksid qrupları F, Cl, Br vә ya J atomları ilә әvәz olunmuş qeyri-üzvi vә üzvi turşuların törәmәlәri. Karbon turşularının halogenan hidridlәri – asilhalogenidlәr RC(O) Hal (R – üzvi radikal), sulfurilhalogenidlәr SO2Hal2, tionilhalogenidlәr SOHal2 (mәs., tionilxlorid), karbonilhalogenidlәr COHal2 (mәs., fosgen), sulfoturşuların halogenanhidridlәri RSO2Hal (mәs., sulfoxloridlәr), fosfor turşularının halogenanhidridlәri (fosforhalogenidlәr, R2PHal, RPOHal2 vә s.) daha çox öyrәnilmişdir. H.-in әksәriyyәti üzvi hәlledicilәrdә (CHCl3, CCl4, CS2, C6H6 vә s.) yaxşı hәll olan, boğucu, kәskin iyli mayelәrdir. H. yüksәk reaksiya qabiliyyәtinә malikdir; halogen atomu OH, OR, NH2, SH, CN vә s. qruplar ilә asan әvәz olunur. Asil halogenidlәr spirt, amin, tiol, aromatik vә heteroaromatik birlәşmәlәr ilә asillәşmә reaksiyasına daxil olur, habelә alken vә alkinlәr ilә birlәşir (bax. Kondakov reaksiyası); diazometan vә üçlü aminlәrin tәsirindәn diazoketonlara vә ketenlәrә, Pd vә ya Nikatalizatoru üzәrindә hidrogenlәşmәsindәn spirtlәrә (bax Rozenmund reaksiyası) çevrilir. Dikarbon turşularının dihalogenanhidridlәrinin diamin, diol vә difenollarla qarşılıqlı tәsirindәn poliamidlәr vә mürәkkәb poliefirlәr әmәlә gәlir. Qeyri-üzvi turşuların halogen anhidridlәri bir sıra üzvi birlәşmәlәri halogenlәşdirir, suda hidroliz olunur, qәlәvilәr, metal oksidlәri vә s. ilә reaksiyaya girir. Asilhalogenidlәr aşağıdakı üsullarla alınır: karbon turşuları vә ya onların an hidridlәrinin qeyri-üzvi turşuların an hidridlәri ilә (PCl3, PCl5, SOCl2) qarşılıqlı tәsirindәn; doymamış birlәşmәlәrin fosgenlәşdirilmәsi; karbohidrogenlәrin halogen törәmәlәrinin karbonillәşmәsi; CHal3 qrupu saxlayan birlәşmәlәrin qismәn hidrolizi ilә; aromatik aldehidlәrin kükürd xloridlә reaksiyasından, karbon turşularının Br-, J- vә ya F-halogenanhidridlәri asil xloridlәrin hidrogenhalogenidlәr vә ya onların duzları ilә dәyişmә reaksiyalarından alınır. Qeyri-üzvi halogenanhidridlәrin ümumi alınma üsulları halogenlәrin oksidlәr vә ya sadә maddәlәrlә reaksiyalarıdır. Qeyri-üzvi turşuların halogenanhidridlәri üzvi sintezdә halogenlәşdirici, sulfoxlorlaşdırıcı vә dehidratlaşdırıcı reagent kimi, fosfor-üzvi birlәşmәlәrin, insektisidlәrin, boyaqların, dәrman vasitәlәri vә sәthi-aktiv maddәlәrin alınmasında xammal kimi tәtbiq edilir. Üzvi turşuların halogenanhidridlәri boyaların, dәrman vasitәlәrin istehsalında asillәşdirici reagent, üzvi sintezdә yarım mәhsul, amin vә amin turşuların identifikasiyasında reagent, polimer vә plastifika torların istehsalında xammal kimi istifadә olunur.
HALOGENANHİDRİDLƏR
HALOGENANHİDRİDLƏR – hidroksid qrupları F, Cl, Br vә ya J atomları ilә әvәz olunmuş qeyri-üzvi vә üzvi turşuların törәmәlәri. Karbon turşularının halogenan hidridlәri – asilhalogenidlәr RC(O) Hal (R – üzvi radikal), sulfurilhalogenidlәr SO2Hal2, tionilhalogenidlәr SOHal2 (mәs., tionilxlorid), karbonilhalogenidlәr COHal2 (mәs., fosgen), sulfoturşuların halogenanhidridlәri RSO2Hal (mәs., sulfoxloridlәr), fosfor turşularının halogenanhidridlәri (fosforhalogenidlәr, R2PHal, RPOHal2 vә s.) daha çox öyrәnilmişdir. H.-in әksәriyyәti üzvi hәlledicilәrdә (CHCl3, CCl4, CS2, C6H6 vә s.) yaxşı hәll olan, boğucu, kәskin iyli mayelәrdir. H. yüksәk reaksiya qabiliyyәtinә malikdir; halogen atomu OH, OR, NH2, SH, CN vә s. qruplar ilә asan әvәz olunur. Asil halogenidlәr spirt, amin, tiol, aromatik vә heteroaromatik birlәşmәlәr ilә asillәşmә reaksiyasına daxil olur, habelә alken vә alkinlәr ilә birlәşir (bax. Kondakov reaksiyası); diazometan vә üçlü aminlәrin tәsirindәn diazoketonlara vә ketenlәrә, Pd vә ya Nikatalizatoru üzәrindә hidrogenlәşmәsindәn spirtlәrә (bax Rozenmund reaksiyası) çevrilir. Dikarbon turşularının dihalogenanhidridlәrinin diamin, diol vә difenollarla qarşılıqlı tәsirindәn poliamidlәr vә mürәkkәb poliefirlәr әmәlә gәlir. Qeyri-üzvi turşuların halogen anhidridlәri bir sıra üzvi birlәşmәlәri halogenlәşdirir, suda hidroliz olunur, qәlәvilәr, metal oksidlәri vә s. ilә reaksiyaya girir. Asilhalogenidlәr aşağıdakı üsullarla alınır: karbon turşuları vә ya onların an hidridlәrinin qeyri-üzvi turşuların an hidridlәri ilә (PCl3, PCl5, SOCl2) qarşılıqlı tәsirindәn; doymamış birlәşmәlәrin fosgenlәşdirilmәsi; karbohidrogenlәrin halogen törәmәlәrinin karbonillәşmәsi; CHal3 qrupu saxlayan birlәşmәlәrin qismәn hidrolizi ilә; aromatik aldehidlәrin kükürd xloridlә reaksiyasından, karbon turşularının Br-, J- vә ya F-halogenanhidridlәri asil xloridlәrin hidrogenhalogenidlәr vә ya onların duzları ilә dәyişmә reaksiyalarından alınır. Qeyri-üzvi halogenanhidridlәrin ümumi alınma üsulları halogenlәrin oksidlәr vә ya sadә maddәlәrlә reaksiyalarıdır. Qeyri-üzvi turşuların halogenanhidridlәri üzvi sintezdә halogenlәşdirici, sulfoxlorlaşdırıcı vә dehidratlaşdırıcı reagent kimi, fosfor-üzvi birlәşmәlәrin, insektisidlәrin, boyaqların, dәrman vasitәlәri vә sәthi-aktiv maddәlәrin alınmasında xammal kimi tәtbiq edilir. Üzvi turşuların halogenanhidridlәri boyaların, dәrman vasitәlәrin istehsalında asillәşdirici reagent, üzvi sintezdә yarım mәhsul, amin vә amin turşuların identifikasiyasında reagent, polimer vә plastifika torların istehsalında xammal kimi istifadә olunur.
