HAMAŞÇİÇƏK – bitkinin, çiçәk daşıyan illik zoğunun әmәlә gәtirdiyi çiçәkli hissәsi. H.-in yarpaqları vә ya çiçәkaltlığı olan çiçәk oxu var (brakteyalar adlanan şәklini dәyişmiş yarpaqlar); onun qoltuqlarında çiçәklә tamamlanan çiçәk saplağı vә qoltuqlarından çiçәklәr inkişaf edәn çiçәkaltcıqları var. H.-in tәsviri, tәhlili vә tәsnifatı üçün bir-birini әvәz edәn bir neçә tarixi yanaşma mövcuddur. Tәsviri yanaşmanın banisi, “H.” terminini tәklif edәn K. Linney olmuşdur (1751). Bu termin altında o, çiçәk oxlarının bir-birinә vә bütün bitkiyә görә yerlәşmәsindәki müәyyәn qanunauyğunluqları başa düşürdü. Sonralar H.-yә çiçәklәrin sıx toplandığı bitki orqanı kimi baxılmağa başlandı. H. aşağıdakı әlamәtlәrә: yarpaqlılıq (brakteozlu-çiçәkaltlıqlı, mәs., inciçiçәyindә; abrektiozlu – reduksiya olunmuş çiçәkaltlığı olan, mәs., quşәppәyindә; frondozlu – lövhәlәri yaxşı inkişaf etmiş yarpaqaltlıqları olan, mәs., üçrәngli bәnövşәdә; frondulözlu – adi vә pulcuqşәkilli yarpaqları olan), formasına (çәtir, başcıq, dәstә, yumrucuq vә i. a.), oxların sayına vә bütövlükdә quruluşuna, çiçәklәrin açılma xarakterinә görә tәsnif edilir. Oxların bitmә (simpodial, monopodial) xarakterinә, әsas oxun açıq vә ya bağlı olmasına, yan oxların budaqlanmasının sayına vә xarakterinә görә H.-in tәsviri metodla istifadә edilәn tәsnifat әlamәtlәri indi dә öz sabitliyini saxlayır. H. sadә vә mürәkkәb olur. Sadә H. rasemoz (botrik, yaxud yançiçәklilәr) vә simoz çiçәk qrupuna ayrılır. Rasemoz H.-dә salxım, sünbül, başcıq, qalxan, sәbәt, çәtir vә qıça – әsas ox, bir uc meristeminin fәaliyyәti hesabına böyüyür (monopodial), çiçәklәr akropetal (aşağıdan yuxarıya) açılır. Simoz H.-dә qıvrım, haça, qıvrım-ikili, pleyoxazi vә bir sıra b. әsas ox sim podial böyüyür, çiçәklәr bazipetal (ucdan әsasa doğru) açılır. Mürәkkәb H. bircinsli, müxtәlifcinsli vә qarışıq olur. Bircinsli H. salxım, çәtir vә s. tәkrarlanan elementlәrdәn, müxtәlifcinslilәr botrik vә ya simoz elementlәrinin tәkrarlanmasından, mürәkkәb qarışıq H. simoz, yaxud botrik tәkrarlanan elementlәrin botrik, yaxud simoz elementlәrin mәcmusudur. Alman botaniki V.Troll (Die Inflorescences,1964–1969) bir vegetasiya dövrü әrzindә әmәlә gәlmiş zoğ sisteminin-sinflores sensiyanın analizi yolu ilә vә tәkamül dәyişikliklәrini sinfloressensiya ilә tәsvir edәn psevdotsikllәr konsepsiyasını yaradan fransız morfoloqları A.J.Mareskelyu vә İ.Sel (1965) tәsviri yanaşmanın natamam olmasını aradan qaldırmağa cәhd etmişlәr. Ağac bitkilәrinin H.-nin tәsviri vә bitkinin çoxillik ox strukturu üçün onun әhәmiyyәtini müәyyәn etmәk üçün rus botaniki T.V.Kuznetsova tәrәfindәn bitkinin görünәn böyümәnin (sillepsis) bir inkişaf dövrü әrzindә ixtisaslaşmış fertil hissәsi kimi H.-in tәyin olunmasına әsaslanan ritmoloji yanaşma tәklif edilmişdir. Dinclik dövrlәri (prollepsis) ilә birlikdә bir, yaxud bir neçә vegetasiya dövrü әrzndә inkişaf edәn H. çoxillik adlanır. Bu kәnar variantlar arasında hissәlәri eyni vaxtda inkişaf etmәyәn vә bütöv strukturlu olma yan H.-in keçid formalarının müxtәlif variantları var. İnterkalyar H., yaxud daha dәqiq desәk, interkalyar çiçәk düzülüşü olan zoğlar ayrıca qrup tәşkil edir. Bunların mәnşәyini başa düşmәk üçün qohum növlәrin H.-inin analizi vacibdir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HAMAŞÇİÇƏK
HAMAŞÇİÇƏK – bitkinin, çiçәk daşıyan illik zoğunun әmәlә gәtirdiyi çiçәkli hissәsi. H.-in yarpaqları vә ya çiçәkaltlığı olan çiçәk oxu var (brakteyalar adlanan şәklini dәyişmiş yarpaqlar); onun qoltuqlarında çiçәklә tamamlanan çiçәk saplağı vә qoltuqlarından çiçәklәr inkişaf edәn çiçәkaltcıqları var. H.-in tәsviri, tәhlili vә tәsnifatı üçün bir-birini әvәz edәn bir neçә tarixi yanaşma mövcuddur. Tәsviri yanaşmanın banisi, “H.” terminini tәklif edәn K. Linney olmuşdur (1751). Bu termin altında o, çiçәk oxlarının bir-birinә vә bütün bitkiyә görә yerlәşmәsindәki müәyyәn qanunauyğunluqları başa düşürdü. Sonralar H.-yә çiçәklәrin sıx toplandığı bitki orqanı kimi baxılmağa başlandı. H. aşağıdakı әlamәtlәrә: yarpaqlılıq (brakteozlu-çiçәkaltlıqlı, mәs., inciçiçәyindә; abrektiozlu – reduksiya olunmuş çiçәkaltlığı olan, mәs., quşәppәyindә; frondozlu – lövhәlәri yaxşı inkişaf etmiş yarpaqaltlıqları olan, mәs., üçrәngli bәnövşәdә; frondulözlu – adi vә pulcuqşәkilli yarpaqları olan), formasına (çәtir, başcıq, dәstә, yumrucuq vә i. a.), oxların sayına vә bütövlükdә quruluşuna, çiçәklәrin açılma xarakterinә görә tәsnif edilir. Oxların bitmә (simpodial, monopodial) xarakterinә, әsas oxun açıq vә ya bağlı olmasına, yan oxların budaqlanmasının sayına vә xarakterinә görә H.-in tәsviri metodla istifadә edilәn tәsnifat әlamәtlәri indi dә öz sabitliyini saxlayır. H. sadә vә mürәkkәb olur. Sadә H. rasemoz (botrik, yaxud yançiçәklilәr) vә simoz çiçәk qrupuna ayrılır. Rasemoz H.-dә salxım, sünbül, başcıq, qalxan, sәbәt, çәtir vә qıça – әsas ox, bir uc meristeminin fәaliyyәti hesabına böyüyür (monopodial), çiçәklәr akropetal (aşağıdan yuxarıya) açılır. Simoz H.-dә qıvrım, haça, qıvrım-ikili, pleyoxazi vә bir sıra b. әsas ox sim podial böyüyür, çiçәklәr bazipetal (ucdan әsasa doğru) açılır. Mürәkkәb H. bircinsli, müxtәlifcinsli vә qarışıq olur. Bircinsli H. salxım, çәtir vә s. tәkrarlanan elementlәrdәn, müxtәlifcinslilәr botrik vә ya simoz elementlәrinin tәkrarlanmasından, mürәkkәb qarışıq H. simoz, yaxud botrik tәkrarlanan elementlәrin botrik, yaxud simoz elementlәrin mәcmusudur. Alman botaniki V.Troll (Die Inflorescences,1964–1969) bir vegetasiya dövrü әrzindә әmәlә gәlmiş zoğ sisteminin-sinflores sensiyanın analizi yolu ilә vә tәkamül dәyişikliklәrini sinfloressensiya ilә tәsvir edәn psevdotsikllәr konsepsiyasını yaradan fransız morfoloqları A.J.Mareskelyu vә İ.Sel (1965) tәsviri yanaşmanın natamam olmasını aradan qaldırmağa cәhd etmişlәr. Ağac bitkilәrinin H.-nin tәsviri vә bitkinin çoxillik ox strukturu üçün onun әhәmiyyәtini müәyyәn etmәk üçün rus botaniki T.V.Kuznetsova tәrәfindәn bitkinin görünәn böyümәnin (sillepsis) bir inkişaf dövrü әrzindә ixtisaslaşmış fertil hissәsi kimi H.-in tәyin olunmasına әsaslanan ritmoloji yanaşma tәklif edilmişdir. Dinclik dövrlәri (prollepsis) ilә birlikdә bir, yaxud bir neçә vegetasiya dövrü әrzndә inkişaf edәn H. çoxillik adlanır. Bu kәnar variantlar arasında hissәlәri eyni vaxtda inkişaf etmәyәn vә bütöv strukturlu olma yan H.-in keçid formalarının müxtәlif variantları var. İnterkalyar H., yaxud daha dәqiq desәk, interkalyar çiçәk düzülüşü olan zoğlar ayrıca qrup tәşkil edir. Bunların mәnşәyini başa düşmәk üçün qohum növlәrin H.-inin analizi vacibdir.
HAMAŞÇİÇƏK
HAMAŞÇİÇƏK – bitkinin, çiçәk daşıyan illik zoğunun әmәlә gәtirdiyi çiçәkli hissәsi. H.-in yarpaqları vә ya çiçәkaltlığı olan çiçәk oxu var (brakteyalar adlanan şәklini dәyişmiş yarpaqlar); onun qoltuqlarında çiçәklә tamamlanan çiçәk saplağı vә qoltuqlarından çiçәklәr inkişaf edәn çiçәkaltcıqları var. H.-in tәsviri, tәhlili vә tәsnifatı üçün bir-birini әvәz edәn bir neçә tarixi yanaşma mövcuddur. Tәsviri yanaşmanın banisi, “H.” terminini tәklif edәn K. Linney olmuşdur (1751). Bu termin altında o, çiçәk oxlarının bir-birinә vә bütün bitkiyә görә yerlәşmәsindәki müәyyәn qanunauyğunluqları başa düşürdü. Sonralar H.-yә çiçәklәrin sıx toplandığı bitki orqanı kimi baxılmağa başlandı. H. aşağıdakı әlamәtlәrә: yarpaqlılıq (brakteozlu-çiçәkaltlıqlı, mәs., inciçiçәyindә; abrektiozlu – reduksiya olunmuş çiçәkaltlığı olan, mәs., quşәppәyindә; frondozlu – lövhәlәri yaxşı inkişaf etmiş yarpaqaltlıqları olan, mәs., üçrәngli bәnövşәdә; frondulözlu – adi vә pulcuqşәkilli yarpaqları olan), formasına (çәtir, başcıq, dәstә, yumrucuq vә i. a.), oxların sayına vә bütövlükdә quruluşuna, çiçәklәrin açılma xarakterinә görә tәsnif edilir. Oxların bitmә (simpodial, monopodial) xarakterinә, әsas oxun açıq vә ya bağlı olmasına, yan oxların budaqlanmasının sayına vә xarakterinә görә H.-in tәsviri metodla istifadә edilәn tәsnifat әlamәtlәri indi dә öz sabitliyini saxlayır. H. sadә vә mürәkkәb olur. Sadә H. rasemoz (botrik, yaxud yançiçәklilәr) vә simoz çiçәk qrupuna ayrılır. Rasemoz H.-dә salxım, sünbül, başcıq, qalxan, sәbәt, çәtir vә qıça – әsas ox, bir uc meristeminin fәaliyyәti hesabına böyüyür (monopodial), çiçәklәr akropetal (aşağıdan yuxarıya) açılır. Simoz H.-dә qıvrım, haça, qıvrım-ikili, pleyoxazi vә bir sıra b. әsas ox sim podial böyüyür, çiçәklәr bazipetal (ucdan әsasa doğru) açılır. Mürәkkәb H. bircinsli, müxtәlifcinsli vә qarışıq olur. Bircinsli H. salxım, çәtir vә s. tәkrarlanan elementlәrdәn, müxtәlifcinslilәr botrik vә ya simoz elementlәrinin tәkrarlanmasından, mürәkkәb qarışıq H. simoz, yaxud botrik tәkrarlanan elementlәrin botrik, yaxud simoz elementlәrin mәcmusudur. Alman botaniki V.Troll (Die Inflorescences,1964–1969) bir vegetasiya dövrü әrzindә әmәlә gәlmiş zoğ sisteminin-sinflores sensiyanın analizi yolu ilә vә tәkamül dәyişikliklәrini sinfloressensiya ilә tәsvir edәn psevdotsikllәr konsepsiyasını yaradan fransız morfoloqları A.J.Mareskelyu vә İ.Sel (1965) tәsviri yanaşmanın natamam olmasını aradan qaldırmağa cәhd etmişlәr. Ağac bitkilәrinin H.-nin tәsviri vә bitkinin çoxillik ox strukturu üçün onun әhәmiyyәtini müәyyәn etmәk üçün rus botaniki T.V.Kuznetsova tәrәfindәn bitkinin görünәn böyümәnin (sillepsis) bir inkişaf dövrü әrzindә ixtisaslaşmış fertil hissәsi kimi H.-in tәyin olunmasına әsaslanan ritmoloji yanaşma tәklif edilmişdir. Dinclik dövrlәri (prollepsis) ilә birlikdә bir, yaxud bir neçә vegetasiya dövrü әrzndә inkişaf edәn H. çoxillik adlanır. Bu kәnar variantlar arasında hissәlәri eyni vaxtda inkişaf etmәyәn vә bütöv strukturlu olma yan H.-in keçid formalarının müxtәlif variantları var. İnterkalyar H., yaxud daha dәqiq desәk, interkalyar çiçәk düzülüşü olan zoğlar ayrıca qrup tәşkil edir. Bunların mәnşәyini başa düşmәk üçün qohum növlәrin H.-inin analizi vacibdir.
