HAVA-KOSMİK UÇUŞ APARATI (HKUA) – kosmik fәzada vә atmosferdә uçmaq üçün nәzәrdә tutulan çoxdәfәli uçuş aparatı. HKUA ekipajın vә yüklәrin yerәtrafı orbital stansiyalara çatdırılması (vә qaytarılması); elmi vә texnoloji eksperimentlәrin keçirilmәsi, xilasetmә әmәliyyatlarının aparılması zamanı kosmik aparatlara xidmәt; kosmik fәzaya nәzarәt; Yerin ekoloji monitorinqi; yerәtrafı fәzadan texnoloji tullantıların kәnarlaşdırılması; kosmik turizm vә s. üçündür. HKUA aerodromdan sürәtini artıraraq orbital hәddә çatdırır, kosmik fәzada uçur, kosmos vә atm.-dә manevr etmәk imkanıyla Yerә qayıdır vә aerodromda enir. Orbitә şaquli isti qamәtdә start götürәn daşıyıcı raketlә çıxarılan HKUA h a v a - k o s m i k g ә m i (HKG) adlanır (mәs., ABŞ-ın “Speys Şatl” vә SSRİ-nin “Energiya-Buran” komplekslәrinin orbital pillәlәri). Üfüqi uçuşlu vә enişli birpillәli sxemli HKUA-ya h a v a k o s m i k t ә y y a r ә s i (HKT) deyilir [mәs., 1982–88 illәrdә “Hotol” layihәsi B.Britaniyada, 1985–93 illәrdә X–30 sınaq HKT (ABŞ) layihәsi vә s. hazırlanmışdır]. İki vә ya çoxpillәli sxemlәr isә (mәs., birinci pillә kimi sürәti sәs sürәtinәdәk olan daşıyıcıtәyyarә, ikinci pillә kimi kosmik orbitә çatan vә Yerә qayıdarkәn aerodinamik trayektoriyanı yerinә yetirәn hiper sәs sürәtli tәyyarәdәn istifadә olunur) a v i a s i y a - k o s m i k s i s t e m l ә r i (AKS) adlanır (mәs., An-225 “Mriya” da şıyıcıtәyyarәsi vә birdәfәlik hidrogen çәni olan orbital tәyyarә әsasında işlәnib hazırlanmışdır; An-225 “Mriya” daşıyıcı-tәyyarәsi vә çoxdәfәli orbital tәyyarә әsasında 1980-ci illәrin sonunda Rusiya vә B.Britaniyanın “İnterim Hotol” layihәlәri; 1986–93 illәrdә AFR-dә Qәrbi Avropanın digәr ölkәlәrinin iştirakı ilә “Zenger” layihәsi hazırlanmışdır). HKG-dә әsas güc qurğuları kimi mayereaktiv mühәrriklәri (MRM) işlәdilir; kömәkçi kimi bәrk yanacaqlı raket mühәrriklәri vә hava-reaktiv mühәrrikindәn (HRM) istifadә olunur. HKT-nin orbitә çıxarılması vә atmosferdә manevr etmәsi üçün HRM vә MRM-dәn ibarәt kombinә edilmiş güc qurğusu, yaxud kombinә edilmiş mühәrriklәr tәtbiq edilir; AKS-dә isә buraxılış şәraitindәn asılı olaraq HRM, yaxud kombinә edilmiş güc qurğusu tәtbiq edilә bilәr. Uçuş vә atm.-dә manevr üçün HKUA aparıcı sәthlәr, aerodinamik sabitlәş dirici vә uçuşu idarәetmә orqanlarına, enmә üçün şassiyә vә aerodroma qayıtmaq üçün radionaviqasiya sisteminә malik olmalıdır. Orbital sahәdә HKUA-nın uçuşunu idarә etmәk üçün MRM-li hәrәkәt qurğusundan әlavә icraedici orqanları olan idarәetmә sistemi vә s. lazımdır. HKUA ekipajla rabitә, enerji tәchizat, termotәnzimlәmә, hәyat fәaliyyәtinin tәminatı, trayektoriya parametrlәrinin ölçülmәsi vә s. sistemlәri ilә tәchiz olunur. Çoxdәfәli HKUA birdәfәli daşıyıcı raketlә müqayisәdә bort oksidlәşdiricilәrinin әvәzinә havanın oksigenindәn istifadә hesabına istismar xәrclәrinin 5–10 dәfә aşağı salınmasını; istehsal güclәrinin, xilasedici әmәliyyatlarda reaksiya müddәtinin vә әtraf mühitә mәnfi tәsirin azaldılmasını, istismar imkanlarının genişlәndirmәsini, hәmçinin atm.-dә müstәqil bazalaşma, orbitdә kosmik aparatın yoxlanması vә xidmәt olunma imkanlarını; faydalı yüklәrin geri qaytarılmasını vә s. tәmin etmәlidir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HAVA-KOSMİK UÇUŞ APARATI
HAVA-KOSMİK UÇUŞ APARATI (HKUA) – kosmik fәzada vә atmosferdә uçmaq üçün nәzәrdә tutulan çoxdәfәli uçuş aparatı. HKUA ekipajın vә yüklәrin yerәtrafı orbital stansiyalara çatdırılması (vә qaytarılması); elmi vә texnoloji eksperimentlәrin keçirilmәsi, xilasetmә әmәliyyatlarının aparılması zamanı kosmik aparatlara xidmәt; kosmik fәzaya nәzarәt; Yerin ekoloji monitorinqi; yerәtrafı fәzadan texnoloji tullantıların kәnarlaşdırılması; kosmik turizm vә s. üçündür. HKUA aerodromdan sürәtini artıraraq orbital hәddә çatdırır, kosmik fәzada uçur, kosmos vә atm.-dә manevr etmәk imkanıyla Yerә qayıdır vә aerodromda enir. Orbitә şaquli isti qamәtdә start götürәn daşıyıcı raketlә çıxarılan HKUA h a v a - k o s m i k g ә m i (HKG) adlanır (mәs., ABŞ-ın “Speys Şatl” vә SSRİ-nin “Energiya-Buran” komplekslәrinin orbital pillәlәri). Üfüqi uçuşlu vә enişli birpillәli sxemli HKUA-ya h a v a k o s m i k t ә y y a r ә s i (HKT) deyilir [mәs., 1982–88 illәrdә “Hotol” layihәsi B.Britaniyada, 1985–93 illәrdә X–30 sınaq HKT (ABŞ) layihәsi vә s. hazırlanmışdır]. İki vә ya çoxpillәli sxemlәr isә (mәs., birinci pillә kimi sürәti sәs sürәtinәdәk olan daşıyıcıtәyyarә, ikinci pillә kimi kosmik orbitә çatan vә Yerә qayıdarkәn aerodinamik trayektoriyanı yerinә yetirәn hiper sәs sürәtli tәyyarәdәn istifadә olunur) a v i a s i y a - k o s m i k s i s t e m l ә r i (AKS) adlanır (mәs., An-225 “Mriya” da şıyıcıtәyyarәsi vә birdәfәlik hidrogen çәni olan orbital tәyyarә әsasında işlәnib hazırlanmışdır; An-225 “Mriya” daşıyıcı-tәyyarәsi vә çoxdәfәli orbital tәyyarә әsasında 1980-ci illәrin sonunda Rusiya vә B.Britaniyanın “İnterim Hotol” layihәlәri; 1986–93 illәrdә AFR-dә Qәrbi Avropanın digәr ölkәlәrinin iştirakı ilә “Zenger” layihәsi hazırlanmışdır). HKG-dә әsas güc qurğuları kimi mayereaktiv mühәrriklәri (MRM) işlәdilir; kömәkçi kimi bәrk yanacaqlı raket mühәrriklәri vә hava-reaktiv mühәrrikindәn (HRM) istifadә olunur. HKT-nin orbitә çıxarılması vә atmosferdә manevr etmәsi üçün HRM vә MRM-dәn ibarәt kombinә edilmiş güc qurğusu, yaxud kombinә edilmiş mühәrriklәr tәtbiq edilir; AKS-dә isә buraxılış şәraitindәn asılı olaraq HRM, yaxud kombinә edilmiş güc qurğusu tәtbiq edilә bilәr. Uçuş vә atm.-dә manevr üçün HKUA aparıcı sәthlәr, aerodinamik sabitlәş dirici vә uçuşu idarәetmә orqanlarına, enmә üçün şassiyә vә aerodroma qayıtmaq üçün radionaviqasiya sisteminә malik olmalıdır. Orbital sahәdә HKUA-nın uçuşunu idarә etmәk üçün MRM-li hәrәkәt qurğusundan әlavә icraedici orqanları olan idarәetmә sistemi vә s. lazımdır. HKUA ekipajla rabitә, enerji tәchizat, termotәnzimlәmә, hәyat fәaliyyәtinin tәminatı, trayektoriya parametrlәrinin ölçülmәsi vә s. sistemlәri ilә tәchiz olunur. Çoxdәfәli HKUA birdәfәli daşıyıcı raketlә müqayisәdә bort oksidlәşdiricilәrinin әvәzinә havanın oksigenindәn istifadә hesabına istismar xәrclәrinin 5–10 dәfә aşağı salınmasını; istehsal güclәrinin, xilasedici әmәliyyatlarda reaksiya müddәtinin vә әtraf mühitә mәnfi tәsirin azaldılmasını, istismar imkanlarının genişlәndirmәsini, hәmçinin atm.-dә müstәqil bazalaşma, orbitdә kosmik aparatın yoxlanması vә xidmәt olunma imkanlarını; faydalı yüklәrin geri qaytarılmasını vә s. tәmin etmәlidir.
HAVA-KOSMİK UÇUŞ APARATI
HAVA-KOSMİK UÇUŞ APARATI (HKUA) – kosmik fәzada vә atmosferdә uçmaq üçün nәzәrdә tutulan çoxdәfәli uçuş aparatı. HKUA ekipajın vә yüklәrin yerәtrafı orbital stansiyalara çatdırılması (vә qaytarılması); elmi vә texnoloji eksperimentlәrin keçirilmәsi, xilasetmә әmәliyyatlarının aparılması zamanı kosmik aparatlara xidmәt; kosmik fәzaya nәzarәt; Yerin ekoloji monitorinqi; yerәtrafı fәzadan texnoloji tullantıların kәnarlaşdırılması; kosmik turizm vә s. üçündür. HKUA aerodromdan sürәtini artıraraq orbital hәddә çatdırır, kosmik fәzada uçur, kosmos vә atm.-dә manevr etmәk imkanıyla Yerә qayıdır vә aerodromda enir. Orbitә şaquli isti qamәtdә start götürәn daşıyıcı raketlә çıxarılan HKUA h a v a - k o s m i k g ә m i (HKG) adlanır (mәs., ABŞ-ın “Speys Şatl” vә SSRİ-nin “Energiya-Buran” komplekslәrinin orbital pillәlәri). Üfüqi uçuşlu vә enişli birpillәli sxemli HKUA-ya h a v a k o s m i k t ә y y a r ә s i (HKT) deyilir [mәs., 1982–88 illәrdә “Hotol” layihәsi B.Britaniyada, 1985–93 illәrdә X–30 sınaq HKT (ABŞ) layihәsi vә s. hazırlanmışdır]. İki vә ya çoxpillәli sxemlәr isә (mәs., birinci pillә kimi sürәti sәs sürәtinәdәk olan daşıyıcıtәyyarә, ikinci pillә kimi kosmik orbitә çatan vә Yerә qayıdarkәn aerodinamik trayektoriyanı yerinә yetirәn hiper sәs sürәtli tәyyarәdәn istifadә olunur) a v i a s i y a - k o s m i k s i s t e m l ә r i (AKS) adlanır (mәs., An-225 “Mriya” da şıyıcıtәyyarәsi vә birdәfәlik hidrogen çәni olan orbital tәyyarә әsasında işlәnib hazırlanmışdır; An-225 “Mriya” daşıyıcı-tәyyarәsi vә çoxdәfәli orbital tәyyarә әsasında 1980-ci illәrin sonunda Rusiya vә B.Britaniyanın “İnterim Hotol” layihәlәri; 1986–93 illәrdә AFR-dә Qәrbi Avropanın digәr ölkәlәrinin iştirakı ilә “Zenger” layihәsi hazırlanmışdır). HKG-dә әsas güc qurğuları kimi mayereaktiv mühәrriklәri (MRM) işlәdilir; kömәkçi kimi bәrk yanacaqlı raket mühәrriklәri vә hava-reaktiv mühәrrikindәn (HRM) istifadә olunur. HKT-nin orbitә çıxarılması vә atmosferdә manevr etmәsi üçün HRM vә MRM-dәn ibarәt kombinә edilmiş güc qurğusu, yaxud kombinә edilmiş mühәrriklәr tәtbiq edilir; AKS-dә isә buraxılış şәraitindәn asılı olaraq HRM, yaxud kombinә edilmiş güc qurğusu tәtbiq edilә bilәr. Uçuş vә atm.-dә manevr üçün HKUA aparıcı sәthlәr, aerodinamik sabitlәş dirici vә uçuşu idarәetmә orqanlarına, enmә üçün şassiyә vә aerodroma qayıtmaq üçün radionaviqasiya sisteminә malik olmalıdır. Orbital sahәdә HKUA-nın uçuşunu idarә etmәk üçün MRM-li hәrәkәt qurğusundan әlavә icraedici orqanları olan idarәetmә sistemi vә s. lazımdır. HKUA ekipajla rabitә, enerji tәchizat, termotәnzimlәmә, hәyat fәaliyyәtinin tәminatı, trayektoriya parametrlәrinin ölçülmәsi vә s. sistemlәri ilә tәchiz olunur. Çoxdәfәli HKUA birdәfәli daşıyıcı raketlә müqayisәdә bort oksidlәşdiricilәrinin әvәzinә havanın oksigenindәn istifadә hesabına istismar xәrclәrinin 5–10 dәfә aşağı salınmasını; istehsal güclәrinin, xilasedici әmәliyyatlarda reaksiya müddәtinin vә әtraf mühitә mәnfi tәsirin azaldılmasını, istismar imkanlarının genişlәndirmәsini, hәmçinin atm.-dә müstәqil bazalaşma, orbitdә kosmik aparatın yoxlanması vә xidmәt olunma imkanlarını; faydalı yüklәrin geri qaytarılmasını vә s. tәmin etmәlidir.
