HAVÁNA (La Habana) – Kubanın paytaxtı. Ölkәnin mühüm iqtisadi, elm vә mәdәniyyәt mәrkәzi. Kuba a.-nın şm.-q.-indә, Meksika körfәzi sahilindәdir. Ayrıca inz. vahid – 15 munisipiyadan ibarәt Havana şәhәri әyalәtini tәşkil edir. Əh. 2,1 mln. (2018). Mühüm nәql. qovşağı. Ölkәnin әsas dәniz portu (okean gәmilәri daxil olur; konteyner terminalı fәaliyyәt göstәrir). Xose Marti beynәlxalq aeroportu. Əsası 1515 ildә ispan konkistadoru D.Velaskes de Kuelyar tәrәfindәn Kuba a.-nın c. sahilindә qoyulmuşdur. 1519 ildә adanın şm. sahilinә San-Kristobal vә Karenas mәskәnlәrinin yerinә köçürülmüşdür; Havananın tam adı San-Kristobal-de-la-Habanadır. “H.” sözü hindi siboneylәrin dilindә “böyük çәmәn” demәkdir. Şәhәrin adının “savanna” sözündәn, yaxud Kubanın hindi tayfa ittifaqlarından birinin başçısı Habaquaneksin adından götürüldüyü dә istisna olunmur.
Havana kapitolisi (keçmiş parlament binası, hazırda konqress-mәrkәz).
H. 16 әsrin ortalarından adanın iqtisadi vә siyasi mәrkәzi, 1553 ildәn Kuba qubernatorunun iqamәtgahı olmuşdur. 1556 ildә şәhәrin strateji әhәmiyyәtini qiymәtlәndirәn qubernator D. de Masaryeqos H.-nı “Hindistanların açarı” adlandırmışdır. Bu tәrif sonralar İspaniya sarayının sәnәdlәrindә geniş iştifadә olunmuş, tәkcә Havananın deyil, hәmçinin Kubanın sinoniminә çevrilmişdir. 1592 il dekabrın 20-dә II Filipp H.-ya şәhәr statusunu vermişdir. Dәniz yollarının әn mühüm yükboşaltma mәntәqәsi olan vә İspaniyanı onun Amerikadakı mülklәri ilә birlәşdirәn H. 16–17 әsrlәrdә dәfәlәrlә ingilis, fransız vә holland dәniz quldurlarının hücumlarına (1537, 1538, 1543, 1555, 1565, 1568, 1576, 1585, 1626, 1628, 1640) mәruz qalmışdır. 1740 ildә H.-da Tütün ticarәti üzrә kral şirkәti yaradılmışdır; 19 әsrin ortalarında şәhәrdә siqar istehsal edәn 1300 vә siqaret istehsal edәn tәqr. 20 müәssisә var idi. 1762 ilin avqustunda H. ingilislәr tәrәfindәn tutulmuş vә 1763 ilin fevralınadәk işğal altında saxlanılmışdır. 1898 il fevralın 15-dә Havana buxtasında müәmmalı şәraitdә ABŞ-ın “Men” hәrbi gәmisi partlamış vә bu hadisә İspaniya-Amerika müharibәsinin (1898) başlaması üçün bәhanә olmuşdur; müharibәnin gedişindә Kuba ABŞ tәrәfindәn işğal edilmişdir (1902 ilәdәk). 1902 ildәn ABŞ-dan tam asılı olan Kuba Respublikasının paytaxtı idi. 1959 ildәn, Kuba inqilabından sonra sosialist Kuba Respublikasının paytaxtıdır. Şәhәr iqtisadiyyatında xidmәt sferası, o cümlәdәn elm vә tәhsil, mәdәniyyәt, sәhiyyә, turizm (ildә tәqr. 1 mln nәfәr; 75 mehmanxana fәaliyyәt göstәrir), ticarәt vә s. sahәlәr üstünlük tәşkil edir. Ölkә ÜDM-inin tәqr. 30%-i paytaxt regionunda yaradılır; әhalinin tәqr. 37%-i iqtisadiyyat sahәsindә çalışır.
El-Morro qalası.
Neft emalı vә avtomobil quraşdırma (La-Lisa munisipiyasında KamAz yük avtomobillәrinin quraşdırılması) z-d -ları, d.y.-ları üçün vaqonların vә digәr texnikanın istehsalı vә tәmiri müәssisәlәri, televizorların (Boyeros), elektron cihazların vә hissәlәrinin (Arroyo-Naranho) quraşdırılması z-dları, gәmi tәmiri müәssisәlәri var. Ənәnәvi olaraq sitrus meyvәlәrinin vә şәkәr qamışının emalı, rom (Cuba Ron S.A.) vә tütün mәmulatlarının (“Partagas” f-ki) istehsalı inkişaf etmişdir. Tibb, әczaçılıq, toxuculuq, kimya (әsasәn, mәişәt kimyası) sәnaye müәssisәlәri fәaliyyәt göstәrir. Əsas sәnaye zonaları buxtanın c. vә ş. sahillәrindә tәmәrküzlәşmişdir; әsas sәnaye rayonları Reqla vә Quanabakoadır. Şәhәri elektrik enerjisi ilә 3 elektrik st., o cümlәdәn ölkәdә әn iri “Habana” İEM-i (gücü 1300 MVt) tәmin edir. 1997 ildәn H. yaxınlığında “Havana şәhәri” AİZ-i fәaliyyәt göstәrir (portdan 10 km ş.-dә, әsasәn, xarici şirkәtlәr üçün gömrük vә anbar xidmәtlәrinin göstәrilmәsi; 2006 ildәn yaxınlığında sәnaye parkı yaradılmışdır).
Əd.: Roig de Leuchsenring E. La Habana, apuntes históricos. 2 ed. Havana, 1963; Carley R. Cuba:
400 years of architectural heritage. N.Y., 2000. H. Qәrb yarımkürәsinin әn gözәl şәhәrlәrindәn biridir. Şәhәrin köhnә hissәsindә (buxtadan q.-dә) qapalı meydanlar (Plasade- Armas vә s.), parter şәklindә yaşıllaşdırılmış açıq meydanlar, lociyalı dar küçәlәr yerlәşir. San-Lasaro gözәtçi qüllәsi (1556); La-Real-Fuersa (1568–89, memar M.Aseytuno), San-Salvador-de-la-Punta (tikintisinә 1589 ildә başlanmışdır), El- Morro (1589–1630, mayak – 1845) vә s. qalaları; şәhәr divarlarının (1674 ildәn tikilmişdir) fraqmentlәri; San-Avqustin (1633), Espiritu-Santo (1638), Santo-Kristo-del-Buen-Vyahe (1640) kilsәlәri; San-Fransisko (1638–44), Santa-Klara (1634, kilsә – 1644), sonralar Kubanın ilk katolik un-ti olan) Santo-Dominqo (1643–44, kilsә tәqr. 1650) monastırları; yaşayış evlәri 16–17 әsrlәrә aiddir. 18 әsrin tikililәri: San-Karlosi-San-Ambrosio (1768) seminariyası; Kapitanes-Xenerales (1776–92; memarlar P.Medina, S.Avarka, A.Fernandes Trevexos; hazırda Şәhәr muzeyidir, 1938 ildә yaradılmışdır) sarayı; San-Karlos-de-la-Kavanya (1763–74), El-Prinsipe (inşasına 1774 ildә başlanılmışdır) qalaları; barokko üslubunda kafedral baş kilsә (1748–89); San-Fransisko (1720–53), Santo-Dominqo (1728–48) vә Belen (1712–1718) monastırlarının kilsәlәri. Özәl tikililәrdә klassisizmlә yanaşı barokko prinsiplәri dә 1820-ci illәrә qәdәr saxlanılmışdır. Templete klassisistik mәbәdi (1827–28, memar A.M. dela Torre); Aldama (1838, memar R.Karrera), Santoveniya (1840) sarayları vә s. 19 әsrin tikililәridir. 20 әsrdә H. şm.-q.-dәn malikanә vә villalarla әhatә olunmuşdur. 15–30 mәrtәbәli binalar H.-nın ritmik siluetini, “dәniz fasadını” yaratmışdır. Şәhәrdә geniş yaşıllıqları olan meydanlar, magistral yollar salınmışdır.
İnqilab muzeyi.Havana.
20 әsrin tikililәri: prezident sarayı (1912–17; memarlar R.Maruri, P.Bela); satıcılar klubu (1912, memar A.Amiqo); “Presidente” hoteli (1920, memar A.Telya); “Auditorium” teatrı (1925, memar M.A.Moenk), “Xose Marti” Milli kitabxanası (1949, memar E.Hovantes); “Nasyonal” (1930), “Havana Libre” vә “Havana Rivyera” (hәr ikisi 1958–59) mehmanxanaları, Havana-del-Este (1959– 61, memar R.Karansa vә b.), Alamar (1971 ildәn, memar X.Ramires) yaşayış rayonları, İncәsәnәt mәktәbinin binası (1963, memarlar R.Porro, V.Qaratti, R.Qotardi). H.-nın tarixi mәrkәzi Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. X. Kolumbun (1860–62, heykәltәraş C.Kukyari), M.Qomes Baesin (1927, heykәltәraş K.Nikoli), X.Martinin (1943, heykәltәraş X.X.Sikre, memar A.Mesa; hünd. 70 m), E. Heminqueyin (1962, heykәltәraş F. Boada), C.Lennonun (2000, heykәltәraş X.Vilya) vә b.-nın heykәllәri var. Kuba EA (1861 ildә tibb, fizika vә tәbiyyat elmlәri üzrә Kral akademiyası kimi yaradılmışdır; indiki adı 1962 ildәn, milli Kapitoli binasında yerlәşir, 1925–29, memar R.Otero vә b.); elmi tәdqiqat müәssisәlәri – in-tlar: “Pedro Kouri” tropik tәbabәt (1937), gigiyena, epidemiologiya vә mikrobiologiya (1943), kibernetika, riyaziyyat vә fizika (1964), gen mühәndisliyi vә biotexnologiya (1986), ekologiya vә sistematika (1986), Kuba tarixi (1987), onkologiya vә radiobiologiya (1961) vә s.; milli mәrkәzlәr – vaksin vә zәrdabların işlәnib hazırlanması (K.Finley in-tu), elmi tәdqiqatlar (1965), molekulyar immunologiya (1994) vә s. “Hermanos Ameyheyras” klinika-cәrrahiyyә mәrkәzi (1994) vә s. var. Havana un-ti (1728) nәzdindә fәaliyyәt göstәrәn elmi mәrkәzlәr: dünya iqtisadiyyatı tәdqiqatları, demoqrafik tәdqiqatlar, dәnizlәrin öyrәnilmәsi, Materiallar vә reaktivlәr in-tu vә s. Kuba musiqi in-tu (1989). İn-tlar: politexnik (1976), tibb (1981), incә sәnәt (1976), sәnaye dizaynı; X.Marti ad. milli kitabxana (1901, hazırda 1949 il binasında). Muzeylәr: K.Finley ad. elm tarixi (1874), “Montane” antropologiya (1903; Kuba hindilәrinin mәdәniyyәti, hәmçinin Amerika, Asiya vә Afrika xalq sәnәti), Milli zәrif sәnәtlәr (1913; Qәrbi Avropa boyakarlığı, Qәdim Misir, Qәdim Yunanıstan, Roma vә Kuba incәsәnәti), hәmçinin İnqilab (1959 ildә yaradılmış, 1963 ildә açılmışdır), Napoleon (1961; I Napoleon dövrünün mәdәniyyәt abidәlәri), E.Heminquey (1962), H. qalereyası (1962; Kubanın müasir incәsәnәti), 18 әsr incәsәnәti (1962; çini mәmulatlar, mebel vә s.), dekorativ incәsәnәt (1964), müstәmlәkә incәsәnәti (1969; bina 1720), milli musiqi (1981), rәqs (1998) vә s. X.Marti memorialı (1925 ildә ev-muzey kimi yaradılmışdır, indiki adı 1996 ildәn), F.Kastronun rәhbәrliyi ilә Kuba inqilabçılarını 1956 ildә adaya gәtirәn yaxtanın şәrәfinә “Qranma” memorialı (1976) var.
Qran-teatro binası. Havana.
Qran-teatro (1838 ildә “Takona” teatrı kimi yaradılmışdır; bina 1834–38, memar D.A.Mayo, 1908–15 illәrdә yenidәn qurulmuşdur), Kuba milli baleti (1948; 1959 ilәdәk A.Alonso baleti), Milli lirik teatr (1962; opera, operettalar tamaşaya qoyulur), Kuba milli teatrı, “Teatro Fausto”, “Teatro Amerika”, Milli rәqs ansamblı (1959 ildәn) vә s. Milli simfonik orkestri (1960), Milli xor (1959 ildә E. Gevaradela Serna (Çe) tәrәfindәn üsyançı ordu xoru kimi yaradılmışdır), Milli folklor ansamblı (1962), Milli elektroakustik musiqi laboratoriyası (1977; 1990 ilәdәk Elektroakustika studiyası). Beynәlxalq kinofestival (1979 ildәn hәr il), balet festivalları (1960 ildәn), beynәlxalq xalq, caz, xor, elektron musiqisi vә gitaraçıların festivalları, karnavallar (hәr il yanvarda) keçirilir. Botanika bağı (1817), Milli heyvanat bağı. Ekspo-Kuba sәrgi kompleksi. H.-da şahmat üzrә dünya birinciliyi uğrunda Em. Lasker vә X.R.Kapablanka arasında görüş keçirilmişdir (1921); 1962 ildәn әnәnәvi beynәlxalq şahmat turnirlәri – X.R.Kapablanka memorialları keçirilir. 2002 ildә ilk Kuba idmanı olimpiadası tәşkil olunmuşdur.
