HAVA-REAKTİV MÜHƏRRİKİ (HRM) – maye yanacağı alışdırmaq üçün atm. havasının oksigenindәn istifadә edәn reaktiv mühәrrik; mühәrrikin dartı qüvvәsi işçi qazın ucluqdan axması nәticәsindә yaranır. HRM-in müxtәlif sxemlәrinin yaranma ideyası 19 әsrin sonu 20 әsrin әvvәllәrindә irәli sürüldü. 1930-cu illәrdә düzaxınlı, motokompressorlu HRM-in vә turbin-re aktiv mühәrrikinin sınaq nümunәlәri yaranmağa başladı. 1942 ildә B. Britaniyada, Almaniyada turbin-reaktiv mühәrrikli ilk hәrbi tәyyarә meydana gәldi, 1950-ci illәrdәn başlayaraq HRM tәyyarәlәrin әsas tipli mühәrriki oldu. HRM-in termodinamik tsiklinә atm.-dәn götürülәn havanın sıxılması, istiliyin verilmәsi (bir, yaxud çoxdәfәli) vә qızdrılmış qazın atm. tәzyiqinә qәdәr genişlәnmәsi proseslәri daxildir. HRM-dәn uçuş aparatlarında (tәyyarә, helikopter, pilotsuz uçuş aparatları) istifadә edilir. Havanın sıxılması üsuluna görә HRM kompressorlu vә kompressorsuz olur. Kompressorlu HRM-dә havanın sıxılması havayığıcıda, daha sonra qaz turbini ilә fırlanan mexaniki kompressorla yerinә yetirilir. Kompressorsuz HRM-dә havanın sıxılması ancaq qarşıdan gәlәn hava axınının sürәt basqısının hesabına baş verir. Yanacağın alışma prosesinin xüsusiyyәtinә görә belә HRM düzaxınlı (DHRM) vә pulsasiya edәn (PHRM) növlәrә ayrılır. DHRM-dә alışdırma prosesi qaz sabit tәzyiqdә olarkәn, PHRM-dә isә sabit tәzyiqdә, yaxud yarımqapalı hәcmdә gedir. DHRM-dәn fәrqli olaraq PHRM yanma kamerasını giriş hissәdәn ayıran (yanacağın yanma müddәtindә) xüsusi klapanlarla tәchiz edilmişdir; ona görә yanma prosesi qeyri-müntәzәm (döyünәn) xarakterli olur. PHRM-li uçuş aparatlarının sürәti 1000 km/saat-a qәdәrdir. DHRM 3000 km/saat vә daha yüksәk sürәtlәrdә effektiv işlәyә bilәr.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HAVA-REAKTİV MÜHƏRRİKİ
HAVA-REAKTİV MÜHƏRRİKİ (HRM) – maye yanacağı alışdırmaq üçün atm. havasının oksigenindәn istifadә edәn reaktiv mühәrrik; mühәrrikin dartı qüvvәsi işçi qazın ucluqdan axması nәticәsindә yaranır. HRM-in müxtәlif sxemlәrinin yaranma ideyası 19 әsrin sonu 20 әsrin әvvәllәrindә irәli sürüldü. 1930-cu illәrdә düzaxınlı, motokompressorlu HRM-in vә turbin-re aktiv mühәrrikinin sınaq nümunәlәri yaranmağa başladı. 1942 ildә B. Britaniyada, Almaniyada turbin-reaktiv mühәrrikli ilk hәrbi tәyyarә meydana gәldi, 1950-ci illәrdәn başlayaraq HRM tәyyarәlәrin әsas tipli mühәrriki oldu. HRM-in termodinamik tsiklinә atm.-dәn götürülәn havanın sıxılması, istiliyin verilmәsi (bir, yaxud çoxdәfәli) vә qızdrılmış qazın atm. tәzyiqinә qәdәr genişlәnmәsi proseslәri daxildir. HRM-dәn uçuş aparatlarında (tәyyarә, helikopter, pilotsuz uçuş aparatları) istifadә edilir. Havanın sıxılması üsuluna görә HRM kompressorlu vә kompressorsuz olur. Kompressorlu HRM-dә havanın sıxılması havayığıcıda, daha sonra qaz turbini ilә fırlanan mexaniki kompressorla yerinә yetirilir. Kompressorsuz HRM-dә havanın sıxılması ancaq qarşıdan gәlәn hava axınının sürәt basqısının hesabına baş verir. Yanacağın alışma prosesinin xüsusiyyәtinә görә belә HRM düzaxınlı (DHRM) vә pulsasiya edәn (PHRM) növlәrә ayrılır. DHRM-dә alışdırma prosesi qaz sabit tәzyiqdә olarkәn, PHRM-dә isә sabit tәzyiqdә, yaxud yarımqapalı hәcmdә gedir. DHRM-dәn fәrqli olaraq PHRM yanma kamerasını giriş hissәdәn ayıran (yanacağın yanma müddәtindә) xüsusi klapanlarla tәchiz edilmişdir; ona görә yanma prosesi qeyri-müntәzәm (döyünәn) xarakterli olur. PHRM-li uçuş aparatlarının sürәti 1000 km/saat-a qәdәrdir. DHRM 3000 km/saat vә daha yüksәk sürәtlәrdә effektiv işlәyә bilәr.
HAVA-REAKTİV MÜHƏRRİKİ
HAVA-REAKTİV MÜHƏRRİKİ (HRM) – maye yanacağı alışdırmaq üçün atm. havasının oksigenindәn istifadә edәn reaktiv mühәrrik; mühәrrikin dartı qüvvәsi işçi qazın ucluqdan axması nәticәsindә yaranır. HRM-in müxtәlif sxemlәrinin yaranma ideyası 19 әsrin sonu 20 әsrin әvvәllәrindә irәli sürüldü. 1930-cu illәrdә düzaxınlı, motokompressorlu HRM-in vә turbin-re aktiv mühәrrikinin sınaq nümunәlәri yaranmağa başladı. 1942 ildә B. Britaniyada, Almaniyada turbin-reaktiv mühәrrikli ilk hәrbi tәyyarә meydana gәldi, 1950-ci illәrdәn başlayaraq HRM tәyyarәlәrin әsas tipli mühәrriki oldu. HRM-in termodinamik tsiklinә atm.-dәn götürülәn havanın sıxılması, istiliyin verilmәsi (bir, yaxud çoxdәfәli) vә qızdrılmış qazın atm. tәzyiqinә qәdәr genişlәnmәsi proseslәri daxildir. HRM-dәn uçuş aparatlarında (tәyyarә, helikopter, pilotsuz uçuş aparatları) istifadә edilir. Havanın sıxılması üsuluna görә HRM kompressorlu vә kompressorsuz olur. Kompressorlu HRM-dә havanın sıxılması havayığıcıda, daha sonra qaz turbini ilә fırlanan mexaniki kompressorla yerinә yetirilir. Kompressorsuz HRM-dә havanın sıxılması ancaq qarşıdan gәlәn hava axınının sürәt basqısının hesabına baş verir. Yanacağın alışma prosesinin xüsusiyyәtinә görә belә HRM düzaxınlı (DHRM) vә pulsasiya edәn (PHRM) növlәrә ayrılır. DHRM-dә alışdırma prosesi qaz sabit tәzyiqdә olarkәn, PHRM-dә isә sabit tәzyiqdә, yaxud yarımqapalı hәcmdә gedir. DHRM-dәn fәrqli olaraq PHRM yanma kamerasını giriş hissәdәn ayıran (yanacağın yanma müddәtindә) xüsusi klapanlarla tәchiz edilmişdir; ona görә yanma prosesi qeyri-müntәzәm (döyünәn) xarakterli olur. PHRM-li uçuş aparatlarının sürәti 1000 km/saat-a qәdәrdir. DHRM 3000 km/saat vә daha yüksәk sürәtlәrdә effektiv işlәyә bilәr.
