HAVÁY ADALARI (Hawaiian İslands), S a n d v i ç a d a l a r ı – Sakit okeanın mәrkәzi hissәsindә arxipelaq (18°50′ – 28°15′ şm.e. vә 154°40′ – 178°15′ ş.u.), Polineziyada әn böyük. ABŞ-ın Havay ştatını tәşkil edir. 24 vulkanik vә mәrcan adasından (әn böyüklәri Havay, Maui, Molokai, Oahu, Kauai, nisbәtәn kiçiklәri Kahoolavl, Lanai, Niihau) ibarәtdir. Q.-şm.-q.-dәn ş.- c.-ş.-ә 5000 km-dәn çox mәsafәdә uzanır. Lava ilә örtülmüş sahil boyu mәrcan riflәri uzanır. Molokai a.-nın sahilindә dünyada әn hündür (990 m) sıldırım qaya yerlәşir.
Relyef vә geoloji quruluş. H.a. sualtı vulkanik silsilәnin zirvәlәridir. Böyük adaların sәthi dağlıqdır. Ən böyük Havay a.-nın sah. 10,4 min km2-dir; sәthi fәaliyyәtdә olan Mauna-Kea (4205 m, H.a.-nın әn hündür nöqtәsi), Mauna-Loa (4169 m), Hualalai (2521 m), Kilauea (1243 m) vә sönmüş Kohala (1678 m) vulkanlarının bazaltları ilә örtülüdür. Vulkanların yamacları az meyillidir. Sahәsinә görә ikinci ada Maui a.-dır (sah. 1,9 min km2); iki vulkandan yaranmışdır. İri adaların yaşı 5–28 mln. ildir. Ən qәdim sualtı Kure vulkanı arxipelaqın şm.-q.-indәdir. Ən cavan Loihi vulkanı (1996 ildә püskürmüşdür) isә Havay a.-ndan c.-ş.-dәdir. H.a. hazırda Havay a.-nın altında yerlәşәn qaynar nöqtә üzәrindә Sakit okean litosfer plitәsinin şm.-q. istiqamәtindә yerdәyişmәsi (ildә 5–10 sm) nәticәsindә yaranmışdır.
İqlim, daxili sular. İqlimi tropik passat tiplidir. Orta temp-r avqustda Havay a.-nda 23–31°C, Kauai a.-nda 18–28°C, fevralda uyğun olaraq 18–27 vә 15–24°C-dir. İllik yağıntı külәktutan yamaclarda 3500–4000 mm (Kauai a.-nda 12500 mm-әdәk), külәktutmayan yamaclarda tәqr. 200 mm-dir. Yağıntılar qısamüddәtlidir, payızda tez-tez qasırğalar olur. Ən yüksәk zirvәlәrә qışda qar düşür. Sәth suları axımı zәif inkişaf etmişdir; çay şәbәkәsi yalnız iri adalardadır.
Kauai adası (Havay adaları).
Torpaqlar, bitki örtüyü vә heyvanlar alәmi. H.a.-nda tünd-qırmızı ferrallitli vә vulkanik torpaqlar inkişaf etmişdir. Vulkanların külәktutan şm.-ş. yamaclarında rütubәtli tropik meşәlәr, külәktutmayan yamaclarda cavannalar vә seyrәk meşәlәr, bәzi yerlәrdә sәhralar yayılmışdır. Zirvәlәrdә subalp vә Alp çәmәnlәri var. Lava axınları ilә әhatә olunmuş kipuki adlanan tropik meşә sahәlәrinә rast gәlinir. Flora vә faunanın yüksәk endemizmi sәciyyәvidir. 1700-dәn artıq ali bitki növü mәlumdur (insan tәrәfindәn gәtirilәnlәr daxil edilmәklә). Palmalar, o cümlәdәn kokos palması, ağaca bәnzәr qıjılar, kamani, ohia, hau, kukui şam (yanar) ağacı, karkas, çiçәkaçan kolluqlar (hibiskusun 5 min növmüxtәlifliyi), koa akasiyası, orxideyalar, ağacabәnzәr dobeliyalar (brayamiya, sianeya) yayılmışdır. Sahilboyu zonalarda pandanuslara, stse-volaya, turneforsiyaya rast gәlinir. Dağ yamaclarının aşağı hissәlәrini şәkәr çuğunduru, ananas, qәhvә plantasiyaları tutur. Heyvanlardan tutuquşular, zibillik toyuqları, göyәrçinlәr, qaranquşlar, ağgöz poru vә milçәkqapanların sayı çoxdur. Bәzi quş növlәriinin, o cümlәdәn Havay kazarkası nene, Havay bayquşu vә Havay çiçәkçibini fәsilәsinin bir çox növünün nәsli kәsilmәk üzrәdir. Dәniz quşlarından oluşlar, freqatlar, fırtınaquşular, albatroslar çoxdur. H.a. endemiklәri olan axatinellidlәr fәsilәsinә aid molyuskların 300-dәn artıq növü vardır. Sahilboyu sularda Havay suitisi, qozbel balinalar, yaşıl tısbağalar, 600-dәn artıq tropik balıq növü yaşayır. Havay a.-nda Mauna-Loa vә Kilauea vulkanları yamacında Ümumdünya İrssiyahısına daxil edilmiş Havay vulkanik milli parkı, Maui a.-nda Haleakala milli parkı yerlәşir; H.a. akvatoriyasında qozbel balinaların saxlandığı milli dәniz qoruğu var. H.a. mәşhur iqlim kurortudur. Onların akvatoriyasında dayvinq vә sörfinq po-pulyardır. Honolulu Sakit okeandan keçәn dәniz vә hava yollarının mühüm qovşağıdır.
Molokai adasının sıldırımlı sahili (Havay adaları).
Tarixi oçerk. H.a.-nın polineziyalılar tәrәfindәn mәskunlaşması eramızın 1-ci minilliyinin ortalarında başlamışdır. Adaları 16 әsrdә ispanlar, ikinci dәfә isә 1778 ildә C.Kuk kәşf etmişdir. Admirallığın ilk lordunun şәrәfinә Sandviç a-rı adlandırılmışdır. H.a. kәşf olunarkәn burada әhalisi tәqr. 300 min nәfәr olan bir neçә dövlәti qurum mövcud idi. 19 әsrin әvvәllәrindә onlar kral I Kameamea tәrәfindәn birlәşdirilmişdi. 1820 ildә H.a.-na gәlmiş ABŞ mis sionerlәrinin fәaliyyәti nәticәsindә bütpәrәstlik tәdricәn xristianlıqla әvәzlәnmişdir. 19 әsrin ortalarında H.a. ABŞ-ın әsas balina ovu bazasına çevrilmişdi; Amerika firmaları buradan sәndәl ağacı ixracına başlamışdılar, onlar hәmçinin hakimiyyәt strukturlarının formalaşdırılmasına tәsir göstәrirdilәr. 1887 ildә H.a.-nda ABŞ-ın Pörl-Harbor hәrbi-dәniz bazası yaradılmışdır. 1893 ildә Amerika plantatorlarının yardımı ilә Havay kraliçası Liliuokaloni devrilmiş vә 1894 il iyulun 4-dә Havay respublikası elan olunmuşdur. 19 әsrin sonlarında H.a.-nda tәqr. 30 min nәfәr yerli әhali qalmışdı. İspaniya-Amerika müharibәsi (1898) gedişindә ABŞ H.a.-nı işğal etmiş (1898, 7 iyul) vә 1900 il iyulun 14-dә adalara “әrazi” statusu verilmişdir. 1959 ildәn Havay ABŞ-ın 50-cı ştatıdır.
