HECA VƏZNİ – şeirdә ritmik hissәlәrin – durğuların növbәlәşmәsinә әsaslanan vәzn. Xalq arasında barmaq vәzni dә deyilir. H.v.-ndә olan әsәrdә misraların hamısında, yaxud әsәri tәşkil edәn ayrı-ayrı hissәlәrdәki misralarda hecaların sayı bәrabәr olur. Orta әsrlәrdәn başlamış türkdilli xalqların, o cümlәdәn Azәrb.-ın şifahi vә yazılı әdәbiyyatında әn işlәk şeir vәznidir. Bir çox Avropa vә Asiya xalqlarının (fransız, italyan, ispan, polyak, yapon, monqol vә s.) poeziyasında da geniş yayılmışdır. Avesta vә Orxon-Yenisey abidәlәrindә, “Kitabi- Dәdә Qorqud” dastanlarında, Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat - it-türk” әsәrindә, Şәrq poeziyasında Ə.Yәsәvi, Y.İmrә yaradıcılığında heca vәznli şeirlәrә rast gәlinir. Azәrb. şifahi xalq şeiri (bayatı, qoşma, gәraylı vә s.) әsas etibarilә H.v.-ndә yaradılmışdır. Azәrb. әdәbiyyatında heca vәznli şeirin ilk nümunәlәrini orta әsrlәrdә Qasım Ənvar, İ. Nәsimi vә Xәtai yazmış, sonralar bir sıra sәnәtkarların yaradıcılığında istifadә edilmişdir. M.P.Vaqif, Q.Zakir, S.Vurğun, M.Müşfiq, B.Vahabzadә, H.Arif, Ə.Kürçaylı, M.Araz vә digәr şairlәr H.v.-ndә mükәmmәl bәdii sәnәt nümunәlәri yaratmışlar. H.v.-nin Azәrb. şeirindә 3–4 hecalıqdan tutmuş, 15–16 hecalığa qәdәr müxtәlif formaları işlәnmişdir ki, bunlarda 60-a yaxın durğu (bölgü) növü özünü göstәrir. Əruz vәznindәki tәqtilәrdәn vә tonik vәzndәki stopalardan fәrqli olaraq, bu vәzndәki durğular sözlәri müxtәlif parçalara ayırmır; eyni hecalı şeirlәrin bir vә ya bir neçә durğu növü, variantı olur; 11 hecalığın 4+4+3, 4+3+4, 3+4+4, 7+4(4+7), 6+5 vә s. durğu növlәri, variantları mövcuddur. Hәr şeirdә, әsasәn, bir durğu növündәn istifadә edilir. Bәzәn şeirin bәndlәrindә vә ya hәcmcә böyük olan şeirin hissәlәrindә bir neçә durğu növü işlәdilir (poetikada buna ipostasa deyilir) ki, bu da әsәrdә ritm әlvanlığı vә zәnginliyi yaradır. Azәrb. xalq şeirindә, elәcә dә aşıq poeziyasında bu vәznin 5, 7, 8, 11, 14, 15, 16 hecalı şәkillәri daha çox işlәnmişdir. Müasir Azәrb. şeirindә onun 9, 10, 12, 13 hecalı şәkillәri dә yaradılmışdır. H.V. daha çox dil qanunlarına bağlı olduğundan, mütlәq vәzn qanunlarına әsaslanan әruz vәznindәn özünün dinamikliyi, inkişafa, zәnginlәşmәyә meyli ilә seçilir.
Əd.: Ə l i y e v M. Azәrbaycan şeirinin vәznlәri.B., 1983; P i r s u l t a n l ı S.P. Azәrbaycan şifahi xalq şeiri vә heca vәzninin inkişaf tarixi. B., 2013; Ş i r v a n i Ə d i l l i. Azәrbaycan şeirindә forma mәsәlәlәri. B., 2014.
