HELİOTÉXNİKA – Günәş radiasiyasını (enerjisini) istifadә üçün әlverişli olan başqa növ enerjiyә (mәs., istilik, elektrik) çevrilmәsinin nәzәri әsaslarını, üsullarını vә texniki vasitәlәrini әhatә edәn texnika sahәsi. Yerә düşәn illik Günәş enerjisi istifadә edilәn bütün enerji mәnbәlәrinin (istilik, hidravlik, atom vә s.) enerjisinin miqdarından xeyli artıq olduğundan H.,texnikanın perspektivli sahәlәrinә aid edilir. Günәş şüalanması bәrpaolunan enerji mәnbәlәrinә aiddir. Atm.-lә sәrhәddә Günәş şüalanmasının sıxlığı 1,4 kVt/m2-dir, lakin onun xeyli hissәsi yer atm.-i tәrәfindәn udulur. Dәniz sәviyyәsindә birbaşa Günәş radiasiyasının sıxlığı 1,02 kVt/m2-dәn çox olmur. Heliotexniki hesablamalarda bu kәmiyyәtin orta qiymәti 0,815 kVt/m2 qәbul edilir. Günәş şüalanması enerjisindәn istifadә edilmәsinә hәlә çox qәdim zamanlardan cәhdlәr göstәrilsә dә onlar ciddi praktiki tәtbiq tapa bilmәmişdir. 1770 ildә H.Sossur (İsveçrә) “qızmar qutu” tipli helioqurğu düzәltmişdi. 19 әsrin 2-ci yarısında H.-ya maraq xeyli artmışdı. A.Muşo (Fransa), C.Erikson (İsveçrә), A.Enias (ABŞ) hava vә buxar günәş mühәrriklәrinin tәcrübә nümunәlәrini hazırladılar. 1912 ildә F.Şuman (Almaniya) vә U.Boysun (B.Britaniya) tәklifi ilә Qahirә (Misir) yaxınlığında o dövr üçün iri olan, gücü 45 kVt-lıq günәş energetika qurğusu quruldu. 1930-cu illәrdә suyun qızdırılması, meyvәlәrin, göbәlәklәrin, külәşin vә digәr k.t. mәhsullarının qurudulması, istixanalarda, anqarlar da, anbarlarda mikroiqlimin yaradılması vә s. üçün elektrik enerjisi mәnbәyi kimi tәtbiq edilәn (әsasәn, il әrzindә günәşli günlәrin sayı çox olan r-nlarda) helio qurğuların hesablanmasının mühәndis üsulları işlәnib-hazırlandı. H.-nın әsas vasitәsi olan helioqurğuların müxtәlif tiplәri (adi mәişәt helioqurğularından iri sәnaye helioqurğularına qәdәr) vardır. Günәş enerjisinin qeyri-müntәzәmliyinә vә şüa axınının sıxlığının az olmasına görә radiasiyanı böyük sәthlәrdә toplamaq lazım gәlir. Günәş şüaları axınının sıxlığı heliokonsentratorla yüksәldilir. Günәş enerjisi qeyri-müntәzәm olduğundan istilik, elektrik vә s. akkumulyatorları vasitәsilә akkumulyasiya edilir. H. vasitәlәrinin kәnd yerlәrindә vә k.t.-nda (yaxınlıqda başqa enerji mәnbәlәri olmadıqda, istehlakçılar böyük sahәdә çox dağınıq yerlәşdikdә vә s.) tәtbiqi daha perspektivlidir. Kosmosun mәnimsәnilmәsi ilә әlaqәdar Günәş şüaları enerjisinin birbaşa elektrik enerjisinә çevrilmәsi sahәsindә aparılan işlәr (mәs., Günәş batareyaları) böyük әhәmiyyәtә malikdir. Energetika nöqteyi-nәzәrindәn gücü 10 MVt vә daha çox olan iri günәş elektrik stansiyalarının qurulması böyük maraq kәsb edir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HELİOTÉXNİKA
HELİOTÉXNİKA – Günәş radiasiyasını (enerjisini) istifadә üçün әlverişli olan başqa növ enerjiyә (mәs., istilik, elektrik) çevrilmәsinin nәzәri әsaslarını, üsullarını vә texniki vasitәlәrini әhatә edәn texnika sahәsi. Yerә düşәn illik Günәş enerjisi istifadә edilәn bütün enerji mәnbәlәrinin (istilik, hidravlik, atom vә s.) enerjisinin miqdarından xeyli artıq olduğundan H.,texnikanın perspektivli sahәlәrinә aid edilir. Günәş şüalanması bәrpaolunan enerji mәnbәlәrinә aiddir. Atm.-lә sәrhәddә Günәş şüalanmasının sıxlığı 1,4 kVt/m2-dir, lakin onun xeyli hissәsi yer atm.-i tәrәfindәn udulur. Dәniz sәviyyәsindә birbaşa Günәş radiasiyasının sıxlığı 1,02 kVt/m2-dәn çox olmur. Heliotexniki hesablamalarda bu kәmiyyәtin orta qiymәti 0,815 kVt/m2 qәbul edilir. Günәş şüalanması enerjisindәn istifadә edilmәsinә hәlә çox qәdim zamanlardan cәhdlәr göstәrilsә dә onlar ciddi praktiki tәtbiq tapa bilmәmişdir. 1770 ildә H.Sossur (İsveçrә) “qızmar qutu” tipli helioqurğu düzәltmişdi. 19 әsrin 2-ci yarısında H.-ya maraq xeyli artmışdı. A.Muşo (Fransa), C.Erikson (İsveçrә), A.Enias (ABŞ) hava vә buxar günәş mühәrriklәrinin tәcrübә nümunәlәrini hazırladılar. 1912 ildә F.Şuman (Almaniya) vә U.Boysun (B.Britaniya) tәklifi ilә Qahirә (Misir) yaxınlığında o dövr üçün iri olan, gücü 45 kVt-lıq günәş energetika qurğusu quruldu. 1930-cu illәrdә suyun qızdırılması, meyvәlәrin, göbәlәklәrin, külәşin vә digәr k.t. mәhsullarının qurudulması, istixanalarda, anqarlar da, anbarlarda mikroiqlimin yaradılması vә s. üçün elektrik enerjisi mәnbәyi kimi tәtbiq edilәn (әsasәn, il әrzindә günәşli günlәrin sayı çox olan r-nlarda) helio qurğuların hesablanmasının mühәndis üsulları işlәnib-hazırlandı. H.-nın әsas vasitәsi olan helioqurğuların müxtәlif tiplәri (adi mәişәt helioqurğularından iri sәnaye helioqurğularına qәdәr) vardır. Günәş enerjisinin qeyri-müntәzәmliyinә vә şüa axınının sıxlığının az olmasına görә radiasiyanı böyük sәthlәrdә toplamaq lazım gәlir. Günәş şüaları axınının sıxlığı heliokonsentratorla yüksәldilir. Günәş enerjisi qeyri-müntәzәm olduğundan istilik, elektrik vә s. akkumulyatorları vasitәsilә akkumulyasiya edilir. H. vasitәlәrinin kәnd yerlәrindә vә k.t.-nda (yaxınlıqda başqa enerji mәnbәlәri olmadıqda, istehlakçılar böyük sahәdә çox dağınıq yerlәşdikdә vә s.) tәtbiqi daha perspektivlidir. Kosmosun mәnimsәnilmәsi ilә әlaqәdar Günәş şüaları enerjisinin birbaşa elektrik enerjisinә çevrilmәsi sahәsindә aparılan işlәr (mәs., Günәş batareyaları) böyük әhәmiyyәtә malikdir. Energetika nöqteyi-nәzәrindәn gücü 10 MVt vә daha çox olan iri günәş elektrik stansiyalarının qurulması böyük maraq kәsb edir.
HELİOTÉXNİKA
HELİOTÉXNİKA – Günәş radiasiyasını (enerjisini) istifadә üçün әlverişli olan başqa növ enerjiyә (mәs., istilik, elektrik) çevrilmәsinin nәzәri әsaslarını, üsullarını vә texniki vasitәlәrini әhatә edәn texnika sahәsi. Yerә düşәn illik Günәş enerjisi istifadә edilәn bütün enerji mәnbәlәrinin (istilik, hidravlik, atom vә s.) enerjisinin miqdarından xeyli artıq olduğundan H.,texnikanın perspektivli sahәlәrinә aid edilir. Günәş şüalanması bәrpaolunan enerji mәnbәlәrinә aiddir. Atm.-lә sәrhәddә Günәş şüalanmasının sıxlığı 1,4 kVt/m2-dir, lakin onun xeyli hissәsi yer atm.-i tәrәfindәn udulur. Dәniz sәviyyәsindә birbaşa Günәş radiasiyasının sıxlığı 1,02 kVt/m2-dәn çox olmur. Heliotexniki hesablamalarda bu kәmiyyәtin orta qiymәti 0,815 kVt/m2 qәbul edilir. Günәş şüalanması enerjisindәn istifadә edilmәsinә hәlә çox qәdim zamanlardan cәhdlәr göstәrilsә dә onlar ciddi praktiki tәtbiq tapa bilmәmişdir. 1770 ildә H.Sossur (İsveçrә) “qızmar qutu” tipli helioqurğu düzәltmişdi. 19 әsrin 2-ci yarısında H.-ya maraq xeyli artmışdı. A.Muşo (Fransa), C.Erikson (İsveçrә), A.Enias (ABŞ) hava vә buxar günәş mühәrriklәrinin tәcrübә nümunәlәrini hazırladılar. 1912 ildә F.Şuman (Almaniya) vә U.Boysun (B.Britaniya) tәklifi ilә Qahirә (Misir) yaxınlığında o dövr üçün iri olan, gücü 45 kVt-lıq günәş energetika qurğusu quruldu. 1930-cu illәrdә suyun qızdırılması, meyvәlәrin, göbәlәklәrin, külәşin vә digәr k.t. mәhsullarının qurudulması, istixanalarda, anqarlar da, anbarlarda mikroiqlimin yaradılması vә s. üçün elektrik enerjisi mәnbәyi kimi tәtbiq edilәn (әsasәn, il әrzindә günәşli günlәrin sayı çox olan r-nlarda) helio qurğuların hesablanmasının mühәndis üsulları işlәnib-hazırlandı. H.-nın әsas vasitәsi olan helioqurğuların müxtәlif tiplәri (adi mәişәt helioqurğularından iri sәnaye helioqurğularına qәdәr) vardır. Günәş enerjisinin qeyri-müntәzәmliyinә vә şüa axınının sıxlığının az olmasına görә radiasiyanı böyük sәthlәrdә toplamaq lazım gәlir. Günәş şüaları axınının sıxlığı heliokonsentratorla yüksәldilir. Günәş enerjisi qeyri-müntәzәm olduğundan istilik, elektrik vә s. akkumulyatorları vasitәsilә akkumulyasiya edilir. H. vasitәlәrinin kәnd yerlәrindә vә k.t.-nda (yaxınlıqda başqa enerji mәnbәlәri olmadıqda, istehlakçılar böyük sahәdә çox dağınıq yerlәşdikdә vә s.) tәtbiqi daha perspektivlidir. Kosmosun mәnimsәnilmәsi ilә әlaqәdar Günәş şüaları enerjisinin birbaşa elektrik enerjisinә çevrilmәsi sahәsindә aparılan işlәr (mәs., Günәş batareyaları) böyük әhәmiyyәtә malikdir. Energetika nöqteyi-nәzәrindәn gücü 10 MVt vә daha çox olan iri günәş elektrik stansiyalarının qurulması böyük maraq kәsb edir.
