HELİUM (lat. Helium) – He, kimyәvi element; dövri sistemin qısa formasının VIII, uzun formasının 18-ci qrupunda yerlәşir; tәsirsiz qazlara aiddir; at.n. 2, at.k. 4,002602. Tәbiәtdә 2 stabil nuklidi vardır: 4He (hәcmcә 99,999863%), 3He (0,000137%). Yerdә H. nadir elementdir, uran, torium vә bәzi radiaktiv element nüvәlәrinin α–parçalanmasından әmәlә gәlir. Atmosfer, hidrosfer vә litosfer dә H.-un ümumi miqdarı 5·1014 m3-dir. Havada çox azdır (hәcmcә 5,27·10–4 %). Bәzi tәbii qazların tәrkibindә miqdarı (hәcmcә) bir neçә faizә çatır. Kosmosda yayılmasına görә hidrogendәn sonra 2-ci yeri tutur. 4He atom nüvәlәri α-hissәciklәr adlanır; onlar kütlәcә Günәşin 30%-ni, kosmik şüaların 7%-ini tәşkil edir. 1868 ildә P.J.S.Jansen vә ondan asılı olmayaraq ingilis astronomu C.Loker tәrәfindәn Günәşin tutulması zamanı günәş tacının şüalanma spektrindә o dövrdә mәlum olan elementlәrә uyğun gәlmәyәn xәtlәr aşkar edilmişdir. Loker yeni elementi kәşf olunduğu mәkana görә “helium” (yun. ἣλιος – günәş) adlandırmışdır. Yerdә H.-u ilk dәfә 1895 ildә U.Ramzay kleveit mineralını qızdırmaqla almışdır. H.-un elektron tәbәqәsinin konfiqurasiyası 1s2; molekulu biratomludur. Bütün kimyәvi elementlәrin atomları arasında әn yüksәk ionlaşma enerjisinә (24,59 eV) malikdir. H. kimyәvi birlәşmә әmәlә gәtirmir. Normal şәraitdә H. rәngsiz, iysiz qazdır; sıxlığı 0,178 kq/m3 (273 K), suda pis hәll olur; tqayn. 4,22 K (mәlum mayelәr arasında әn aşağı qaynama temp-rudur). Maye helium normal tәzyiqdә vә heç bir temp-rda bәrkimir; onun bәrk heliuma çevrilmәsi yalnız 2,5MPa-dan yuxarı tәzyiqdә vә təqr. 1,5 K temp-rda mümkündür. 2,17 K-dәn (l-nöqtә) aşağı temp-rda maye He I nadir xassәlәrә (mәs; anomal yüksәk istilikkeçiricilik, ifrataxıcılıq) malik yeni hala – He II-yә keçir. Bu xassәlәri ilk dәfә 1938 ildә P.L.Kapitsa eksperimental olaraq aşkar etmiş vә sonradan L.D.Landau tәrәfindәn izahı verilmişdir. (bax, Landaunun ifrat keçiricilik nәzәriyyәsi). H. aşağı temp-rlarda fraksiyalı kondenslәşmә vә adsorbsiya üsulları ilә heliumlu yanar qazlardan alınır. H. kimyәvi aktiv metal vә әrintilәrin әridilmәsi, kәsilmәsi vә qaynağı zamanı qoruyucu mühit vә sudalğıcları üçün tәnәffüs qarışığının tәrkib hissәsi kimi, dirijabl, zond vә hava şarlarını doldurmaq üçün; qaz xromatoqrafiyasında istifadә olnur. Maye H. laboratoriya praktikasında vә texnikada ifrataşağı temp-r almaq üçün tәtbiq edilir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HELİUM
HELİUM (lat. Helium) – He, kimyәvi element; dövri sistemin qısa formasının VIII, uzun formasının 18-ci qrupunda yerlәşir; tәsirsiz qazlara aiddir; at.n. 2, at.k. 4,002602. Tәbiәtdә 2 stabil nuklidi vardır: 4He (hәcmcә 99,999863%), 3He (0,000137%). Yerdә H. nadir elementdir, uran, torium vә bәzi radiaktiv element nüvәlәrinin α–parçalanmasından әmәlә gәlir. Atmosfer, hidrosfer vә litosfer dә H.-un ümumi miqdarı 5·1014 m3-dir. Havada çox azdır (hәcmcә 5,27·10–4 %). Bәzi tәbii qazların tәrkibindә miqdarı (hәcmcә) bir neçә faizә çatır. Kosmosda yayılmasına görә hidrogendәn sonra 2-ci yeri tutur. 4He atom nüvәlәri α-hissәciklәr adlanır; onlar kütlәcә Günәşin 30%-ni, kosmik şüaların 7%-ini tәşkil edir. 1868 ildә P.J.S.Jansen vә ondan asılı olmayaraq ingilis astronomu C.Loker tәrәfindәn Günәşin tutulması zamanı günәş tacının şüalanma spektrindә o dövrdә mәlum olan elementlәrә uyğun gәlmәyәn xәtlәr aşkar edilmişdir. Loker yeni elementi kәşf olunduğu mәkana görә “helium” (yun. ἣλιος – günәş) adlandırmışdır. Yerdә H.-u ilk dәfә 1895 ildә U.Ramzay kleveit mineralını qızdırmaqla almışdır. H.-un elektron tәbәqәsinin konfiqurasiyası 1s2; molekulu biratomludur. Bütün kimyәvi elementlәrin atomları arasında әn yüksәk ionlaşma enerjisinә (24,59 eV) malikdir. H. kimyәvi birlәşmә әmәlә gәtirmir. Normal şәraitdә H. rәngsiz, iysiz qazdır; sıxlığı 0,178 kq/m3 (273 K), suda pis hәll olur; tqayn. 4,22 K (mәlum mayelәr arasında әn aşağı qaynama temp-rudur). Maye helium normal tәzyiqdә vә heç bir temp-rda bәrkimir; onun bәrk heliuma çevrilmәsi yalnız 2,5MPa-dan yuxarı tәzyiqdә vә təqr. 1,5 K temp-rda mümkündür. 2,17 K-dәn (l-nöqtә) aşağı temp-rda maye He I nadir xassәlәrә (mәs; anomal yüksәk istilikkeçiricilik, ifrataxıcılıq) malik yeni hala – He II-yә keçir. Bu xassәlәri ilk dәfә 1938 ildә P.L.Kapitsa eksperimental olaraq aşkar etmiş vә sonradan L.D.Landau tәrәfindәn izahı verilmişdir. (bax, Landaunun ifrat keçiricilik nәzәriyyәsi). H. aşağı temp-rlarda fraksiyalı kondenslәşmә vә adsorbsiya üsulları ilә heliumlu yanar qazlardan alınır. H. kimyәvi aktiv metal vә әrintilәrin әridilmәsi, kәsilmәsi vә qaynağı zamanı qoruyucu mühit vә sudalğıcları üçün tәnәffüs qarışığının tәrkib hissәsi kimi, dirijabl, zond vә hava şarlarını doldurmaq üçün; qaz xromatoqrafiyasında istifadә olnur. Maye H. laboratoriya praktikasında vә texnikada ifrataşağı temp-r almaq üçün tәtbiq edilir.
HELİUM
HELİUM (lat. Helium) – He, kimyәvi element; dövri sistemin qısa formasının VIII, uzun formasının 18-ci qrupunda yerlәşir; tәsirsiz qazlara aiddir; at.n. 2, at.k. 4,002602. Tәbiәtdә 2 stabil nuklidi vardır: 4He (hәcmcә 99,999863%), 3He (0,000137%). Yerdә H. nadir elementdir, uran, torium vә bәzi radiaktiv element nüvәlәrinin α–parçalanmasından әmәlә gәlir. Atmosfer, hidrosfer vә litosfer dә H.-un ümumi miqdarı 5·1014 m3-dir. Havada çox azdır (hәcmcә 5,27·10–4 %). Bәzi tәbii qazların tәrkibindә miqdarı (hәcmcә) bir neçә faizә çatır. Kosmosda yayılmasına görә hidrogendәn sonra 2-ci yeri tutur. 4He atom nüvәlәri α-hissәciklәr adlanır; onlar kütlәcә Günәşin 30%-ni, kosmik şüaların 7%-ini tәşkil edir. 1868 ildә P.J.S.Jansen vә ondan asılı olmayaraq ingilis astronomu C.Loker tәrәfindәn Günәşin tutulması zamanı günәş tacının şüalanma spektrindә o dövrdә mәlum olan elementlәrә uyğun gәlmәyәn xәtlәr aşkar edilmişdir. Loker yeni elementi kәşf olunduğu mәkana görә “helium” (yun. ἣλιος – günәş) adlandırmışdır. Yerdә H.-u ilk dәfә 1895 ildә U.Ramzay kleveit mineralını qızdırmaqla almışdır. H.-un elektron tәbәqәsinin konfiqurasiyası 1s2; molekulu biratomludur. Bütün kimyәvi elementlәrin atomları arasında әn yüksәk ionlaşma enerjisinә (24,59 eV) malikdir. H. kimyәvi birlәşmә әmәlә gәtirmir. Normal şәraitdә H. rәngsiz, iysiz qazdır; sıxlığı 0,178 kq/m3 (273 K), suda pis hәll olur; tqayn. 4,22 K (mәlum mayelәr arasında әn aşağı qaynama temp-rudur). Maye helium normal tәzyiqdә vә heç bir temp-rda bәrkimir; onun bәrk heliuma çevrilmәsi yalnız 2,5MPa-dan yuxarı tәzyiqdә vә təqr. 1,5 K temp-rda mümkündür. 2,17 K-dәn (l-nöqtә) aşağı temp-rda maye He I nadir xassәlәrә (mәs; anomal yüksәk istilikkeçiricilik, ifrataxıcılıq) malik yeni hala – He II-yә keçir. Bu xassәlәri ilk dәfә 1938 ildә P.L.Kapitsa eksperimental olaraq aşkar etmiş vә sonradan L.D.Landau tәrәfindәn izahı verilmişdir. (bax, Landaunun ifrat keçiricilik nәzәriyyәsi). H. aşağı temp-rlarda fraksiyalı kondenslәşmә vә adsorbsiya üsulları ilә heliumlu yanar qazlardan alınır. H. kimyәvi aktiv metal vә әrintilәrin әridilmәsi, kәsilmәsi vә qaynağı zamanı qoruyucu mühit vә sudalğıcları üçün tәnәffüs qarışığının tәrkib hissәsi kimi, dirijabl, zond vә hava şarlarını doldurmaq üçün; qaz xromatoqrafiyasında istifadә olnur. Maye H. laboratoriya praktikasında vә texnikada ifrataşağı temp-r almaq üçün tәtbiq edilir.
