HEMODİNÁMİKA (hemo... + dinamika) – damar sisteminin müxtәlif hissәlәrindә hidrostatik tәzyiqin müxtәlifliyi nәticәsindә qanın qapalı damar sistemindә hәrәkәti. Qanın damarlarda axmasını, mayenin şaxәlәnmiş müxtәlif diametrli boru sistemi ilә axması kimi tәsәvvür etmәk olar; o hidrodina mikanın ümumi qanunlarına tabedir vә ümumi şәkildә 
tәnliyi şәklindә yazıla bilәr, burada Q – damardan (yaxud qan dövranı sistemindә) axan qanın miqdarı, P1–P2 – damarın әvvәlindә vә axırında (vә ya bütövlükdә damar sisteminin) olan tәzyiq, R – maye cәrәyanına onun başlanğıcında vә sonunda hissәciklәrinin bir-birinә vә damarların divarına sürtünmәsindәn yaranan müqavimәt (qanın axınına müqavimәt qanın qatılığı vә damarın uzunluğu artdıqca, hәmçinin onun diametri azaldıqca artır). Belәliklә, arterial vә venoz qurtaracaqlarındakı qan tәzyiqinin fәrqinә qәdәr çox vә qan cәrәyanına müqavimәt nә qәdәr az olarsa, vahid zaman әrzindә qan dövranı sistemindәn keçәn qanın miqdarı da bir o qәdәr çox olur. Bu asılılıq qan cәrәyanının ә s a s h i d r o d i n a m i k q a n u n u adlanır. Əsas hemodinamik göstәricilәrdәn biri ürәyin aortaya 1 dәq әrzindә vurduğu qanın miqdarı – ü r ә y i n d ә q i q ә l i k h ә c m i d i r (ÜDH). O, sakit vәziyyәtdә 4 l/dәq-yә qәdәr olub, intensiv әzәlә işi zamanı 20 l/dәq-yә çatır. Aorta vә arteriyalarda qan yüksәk tәzyiq altında olur (insan üçün norma tәqr. 120/70 mm c. süt.-dur). Onun sәviyyәsi ÜDH ilә başlıca olaraq arteriolların tonusu (onlarda tonusun yüksәlmәsi qanın arteriyalarla hәrәkәtini çәtinlәşdirir vә arterial tәzyiqi artırır; tonusun düşmәsi әks effekt törәdir) ilә şәrtlәnәn periferik damarların müqavimәti arasındakı nisbәtlә müәyyәn olunur. ÜDH sabit olduqda, qanın xәtti hәrәkәt sürәti damarların en kәsiyinin ümumi sahәsindәn asılıdır. Arteriyalar şaxәlәndikdә ümumi yatağın genişlәnmәsi müşahidә olunur vә bu, kapillyar şәbәkәsindә maksimal göstәriciyә çatır (kapillyarların ümumi en kәsiyi aortalarınkından 2–3 dәfә böyükdür). Ona görә dә qan cәrәyanı sürәti arteriyalarda yüksәk (insanda 50 sm/san), kapillyarlarda isә azdır (insanda 0,5 mm/san). Kapillyardan sonrakı hissәlәrdә qan tәzyiqinin düşmәsi davam edir vә qulaqcıqlarda çox aşağı sәviyyәyә çatır, qan cәrәyanı sürәti isә qan yatağının daralması hesabına artır. Boş venalarda qan cәrәyanının xәtti sürәti onun aortadakı sürәtinin tәqr. yarısına çatır (insanda sakit vәziyyәtdә aortada 20–22 sm/san, kapillyarlarda 0,05–0,08 sm/san, boş venalarda 11 sm/san). Qanın venalarda hәrәkәti, әsasәn, ürәyin işlәmәsi ilә verilәn enerji hesabına hәyata keçirilir; onların müqavimәti azdır, ona görә dә qanın ürәyә qayıtması venoz sistemdәki tәzyiqin kiçik qradiyentindә baş verir. Bu, tәnәffüs әzәlәlәrinin işi, ürәk qulaqcıqları vә mәdәciklәrinin әzәlәlәrinin boşalması, habelә әtrafların skelet әzәlәlәrinin yığılması ilә әlaqәdar venaların divarlarına xarici tәzyiqin dәyişmәsi nәticәsindә döş vә qarın boşluğunun dövri enibqalxması ilә (sorucu tәsir) yerinә yetirilir. Bu venalarda klapanların olması sayәsindә qan ancaq ürәyә doğru istiqa mәtdә hәrәkәt edir. Onurğalıların quruya çıxması, onların ölçülәrinin böyümәsi vә xüsusilә bәdәnlәrinin ortostatik oriyen tasiya (şaquli vәziyyәt) qazanması (primat lar, insan) venoz qanın ürәyә vә başın qan dövranına qayıt mamexanizminin tәkmillәşmәsindә böyük әhәmiyyәt әldә etmişdir. H.-nın tәnzimlәnmә mәrkәzlәri vegetativ sinir sisteminin qanqlilәrindәn tutmuş baş beyin qabığına qәdәr sinir sisteminin bütün sәviyyәlәrindә vardır. H.-nın tәnzimlәnmәsindә simpatik sinir sistemi, habelә daxili sekresiya vәzilәri böyük әhәmiyyәt kәsb edir.
tәnliyi şәklindә yazıla bilәr, burada Q – damardan (yaxud qan dövranı sistemindә) axan qanın miqdarı, P1–P2 – damarın әvvәlindә vә axırında (vә ya bütövlükdә damar sisteminin) olan tәzyiq, R – maye cәrәyanına onun başlanğıcında vә sonunda hissәciklәrinin bir-birinә vә damarların divarına sürtünmәsindәn yaranan müqavimәt (qanın axınına müqavimәt qanın qatılığı vә damarın uzunluğu artdıqca, hәmçinin onun diametri azaldıqca artır). Belәliklә, arterial vә venoz qurtaracaqlarındakı qan tәzyiqinin fәrqinә qәdәr çox vә qan cәrәyanına müqavimәt nә qәdәr az olarsa, vahid zaman әrzindә qan dövranı sistemindәn keçәn qanın miqdarı da bir o qәdәr çox olur. Bu asılılıq qan cәrәyanının ә s a s h i d r o d i n a m i k q a n u n u adlanır. Əsas hemodinamik göstәricilәrdәn biri ürәyin aortaya 1 dәq әrzindә vurduğu qanın miqdarı – ü r ә y i n d ә q i q ә l i k h ә c m i d i r (ÜDH). O, sakit vәziyyәtdә 4 l/dәq-yә qәdәr olub, intensiv әzәlә işi zamanı 20 l/dәq-yә çatır. Aorta vә arteriyalarda qan yüksәk tәzyiq altında olur (insan üçün norma tәqr. 120/70 mm c. süt.-dur). Onun sәviyyәsi ÜDH ilә başlıca olaraq arteriolların tonusu (onlarda tonusun yüksәlmәsi qanın arteriyalarla hәrәkәtini çәtinlәşdirir vә arterial tәzyiqi artırır; tonusun düşmәsi әks effekt törәdir) ilә şәrtlәnәn periferik damarların müqavimәti arasındakı nisbәtlә müәyyәn olunur. ÜDH sabit olduqda, qanın xәtti hәrәkәt sürәti damarların en kәsiyinin ümumi sahәsindәn asılıdır. Arteriyalar şaxәlәndikdә ümumi yatağın genişlәnmәsi müşahidә olunur vә bu, kapillyar şәbәkәsindә maksimal göstәriciyә çatır (kapillyarların ümumi en kәsiyi aortalarınkından 2–3 dәfә böyükdür). Ona görә dә qan cәrәyanı sürәti arteriyalarda yüksәk (insanda 50 sm/san), kapillyarlarda isә azdır (insanda 0,5 mm/san). Kapillyardan sonrakı hissәlәrdә qan tәzyiqinin düşmәsi davam edir vә qulaqcıqlarda çox aşağı sәviyyәyә çatır, qan cәrәyanı sürәti isә qan yatağının daralması hesabına artır. Boş venalarda qan cәrәyanının xәtti sürәti onun aortadakı sürәtinin tәqr. yarısına çatır (insanda sakit vәziyyәtdә aortada 20–22 sm/san, kapillyarlarda 0,05–0,08 sm/san, boş venalarda 11 sm/san). Qanın venalarda hәrәkәti, әsasәn, ürәyin işlәmәsi ilә verilәn enerji hesabına hәyata keçirilir; onların müqavimәti azdır, ona görә dә qanın ürәyә qayıtması venoz sistemdәki tәzyiqin kiçik qradiyentindә baş verir. Bu, tәnәffüs әzәlәlәrinin işi, ürәk qulaqcıqları vә mәdәciklәrinin әzәlәlәrinin boşalması, habelә әtrafların skelet әzәlәlәrinin yığılması ilә әlaqәdar venaların divarlarına xarici tәzyiqin dәyişmәsi nәticәsindә döş vә qarın boşluğunun dövri enibqalxması ilә (sorucu tәsir) yerinә yetirilir. Bu venalarda klapanların olması sayәsindә qan ancaq ürәyә doğru istiqa mәtdә hәrәkәt edir. Onurğalıların quruya çıxması, onların ölçülәrinin böyümәsi vә xüsusilә bәdәnlәrinin ortostatik oriyen tasiya (şaquli vәziyyәt) qazanması (primat lar, insan) venoz qanın ürәyә vә başın qan dövranına qayıt mamexanizminin tәkmillәşmәsindә böyük әhәmiyyәt әldә etmişdir. H.-nın tәnzimlәnmә mәrkәzlәri vegetativ sinir sisteminin qanqlilәrindәn tutmuş baş beyin qabığına qәdәr sinir sisteminin bütün sәviyyәlәrindә vardır. H.-nın tәnzimlәnmәsindә simpatik sinir sistemi, habelә daxili sekresiya vәzilәri böyük әhәmiyyәt kәsb edir.
