HEMOLİTİK ZƏHƏRLƏR – orqanizmә düşdükdә eritrositlәrin yüksәk dәrәcәdә parçalanmasının baş vermәsinә sәbәb olan maddәlәr. Müxtәlif dәrәcәli hemolitik tәsir göstәrәn maddәlәr çoxdur: arsen vә qurğuşun birlәşmәlәri, nitritlәr, benzolun nitro- vә amin törәmәlәri, aminlәr vә hidrazinlәr, bәzi üzvi turşular, yad zәrdablar, hәşәrat vә ilan zәhәrlәri. H.z., hәlledici, kimyәvi reaktivlәr, üzvi sintez yarım fabrikatları, süni qatranların (epoksid vә s.) bәrkidicilәri, dәrmanlar vә s. kimi geniş istifadә olunur. Bir çox kimya istehsalat müәssisәlәrindәki işçilәr, mәişәtdә әhali H.z.-lә tәmasda olurlar. Bütün H.z.-in zәdәlәyici tәsiri hemolizlә, hәr bir H.z. üçün spesifik olan müxtәlf orqanların zәdәlnmәsi ilә şәrtlәnir. Eritrositlәrin membranının dağılması vә plazmaya çoxlu miqdarda hemo qlobinin çıxması intensiv zülal parçalanması törәdir vә ifrazat orqanlarının zәdәlәnmәsinә sәbәb olur. Güclü tәsir göstәrәn H.z.-lә kәskin zәhәrlәnmәlәr zamanı klinik mәnzәrә “hemolitik böyrәk” simptomo kompleksi ilә әlaqәdardır. Xәstәliyin birinci mәrhәlәsi (şok) 1–2 gün çәkir vә ümumi vә dispeptik simptomlarla, arterial hipertenziya ilә müşayiәt olunur. İkinci mәrhәlә (oliqo–anurik) 5–10 gün davam edir vә hipostenuriya, azotemiya, hiperkaliemiya, arterial hipertenziya ilә xarakterizә olunur. 2–3 hәftә davam edәn üçüncü mәrhәlә üçün diurezin, hipostenuriyanın vә oliquriyanın tәkrar edilmәsi xarakterikdir. Dördüncü mәrhәlә (sağalma) bir neçә ay çәkir. Bu mәrhәlәdә anemiya müşahidә olunur. H.z.-in xroniki tәsiri zamanı eritrositlәrin osmotikliyinin yüksәlmәsi xarakterikdir, lakin bununla yanaşı anemiya da olur. Ümumi toksiki tәsir üçün sәciyyәvi olan simptomlar görünür. H.z.-lә zәdәlәnmәnin diaqnostikası anamnestik mәlumatlara, qandakı dәyişikliklәrә vә böyrәyin funksiyasının pozulmasına әsasәn dürüstlәşdirilir. İ l k y a r d ı m v ә m ü a l i c ә s i: arsen birlәşmәlәrinin tәsiri zamanı spesifik antidot, hidrazinaminlә zәhәrlәnmә dә pirodoksin, ilan sancdıqda ilan zәhәrinә qarşı zәrdab tәtbiq olunur. Şok vә kollaps zamanı vena daxilinә 150 ml-ә qәdәr 40%-li qlükoza mәhlulu, kiçik dozalarla (12–16 vahid) insulinlә birgә tәkrar etmәk, ürәk dәrmanları, damcı ilә (dәq-dә 50–60 damcı) 300–400 ml zәhәri zәrәrsizlәşdirici plazma әvәzedici mәhlullar (hemodez vә s.) yeridilir. Simptomlar sürәtlә şiddәtlәndikdә – hemodializ vә ya peritoneal dializ, mәdә-bağırsaq yolunun çoxlu yuyulması aparılır. P r o f i l a k t i k a s ı üçün ilk növbәdә istehsalatda daha zәhәrli maddәlәrin az zәhәrli maddәlәrlә әvәz edilmәsi, fasilәsiz texnoloji prosesin tәtbiqi, adekvat yerli vә ümumi ventilyasiya ilә yanaşı avadanlığın hermetiklәşdirilmәsi vә kapsulyasiyası aparılmalıdır. Şәxsi gigiyena qaydalarının gözlәnilmәsi vә fәrdi mühafizә vasitәlәrinin tәtbiqi mühüm profilaktik әhәmiyyәtә malikdir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HEMOLİTİK ZƏHƏRLƏR
HEMOLİTİK ZƏHƏRLƏR – orqanizmә düşdükdә eritrositlәrin yüksәk dәrәcәdә parçalanmasının baş vermәsinә sәbәb olan maddәlәr. Müxtәlif dәrәcәli hemolitik tәsir göstәrәn maddәlәr çoxdur: arsen vә qurğuşun birlәşmәlәri, nitritlәr, benzolun nitro- vә amin törәmәlәri, aminlәr vә hidrazinlәr, bәzi üzvi turşular, yad zәrdablar, hәşәrat vә ilan zәhәrlәri. H.z., hәlledici, kimyәvi reaktivlәr, üzvi sintez yarım fabrikatları, süni qatranların (epoksid vә s.) bәrkidicilәri, dәrmanlar vә s. kimi geniş istifadә olunur. Bir çox kimya istehsalat müәssisәlәrindәki işçilәr, mәişәtdә әhali H.z.-lә tәmasda olurlar. Bütün H.z.-in zәdәlәyici tәsiri hemolizlә, hәr bir H.z. üçün spesifik olan müxtәlf orqanların zәdәlnmәsi ilә şәrtlәnir. Eritrositlәrin membranının dağılması vә plazmaya çoxlu miqdarda hemo qlobinin çıxması intensiv zülal parçalanması törәdir vә ifrazat orqanlarının zәdәlәnmәsinә sәbәb olur. Güclü tәsir göstәrәn H.z.-lә kәskin zәhәrlәnmәlәr zamanı klinik mәnzәrә “hemolitik böyrәk” simptomo kompleksi ilә әlaqәdardır. Xәstәliyin birinci mәrhәlәsi (şok) 1–2 gün çәkir vә ümumi vә dispeptik simptomlarla, arterial hipertenziya ilә müşayiәt olunur. İkinci mәrhәlә (oliqo–anurik) 5–10 gün davam edir vә hipostenuriya, azotemiya, hiperkaliemiya, arterial hipertenziya ilә xarakterizә olunur. 2–3 hәftә davam edәn üçüncü mәrhәlә üçün diurezin, hipostenuriyanın vә oliquriyanın tәkrar edilmәsi xarakterikdir. Dördüncü mәrhәlә (sağalma) bir neçә ay çәkir. Bu mәrhәlәdә anemiya müşahidә olunur. H.z.-in xroniki tәsiri zamanı eritrositlәrin osmotikliyinin yüksәlmәsi xarakterikdir, lakin bununla yanaşı anemiya da olur. Ümumi toksiki tәsir üçün sәciyyәvi olan simptomlar görünür. H.z.-lә zәdәlәnmәnin diaqnostikası anamnestik mәlumatlara, qandakı dәyişikliklәrә vә böyrәyin funksiyasının pozulmasına әsasәn dürüstlәşdirilir. İ l k y a r d ı m v ә m ü a l i c ә s i: arsen birlәşmәlәrinin tәsiri zamanı spesifik antidot, hidrazinaminlә zәhәrlәnmә dә pirodoksin, ilan sancdıqda ilan zәhәrinә qarşı zәrdab tәtbiq olunur. Şok vә kollaps zamanı vena daxilinә 150 ml-ә qәdәr 40%-li qlükoza mәhlulu, kiçik dozalarla (12–16 vahid) insulinlә birgә tәkrar etmәk, ürәk dәrmanları, damcı ilә (dәq-dә 50–60 damcı) 300–400 ml zәhәri zәrәrsizlәşdirici plazma әvәzedici mәhlullar (hemodez vә s.) yeridilir. Simptomlar sürәtlә şiddәtlәndikdә – hemodializ vә ya peritoneal dializ, mәdә-bağırsaq yolunun çoxlu yuyulması aparılır. P r o f i l a k t i k a s ı üçün ilk növbәdә istehsalatda daha zәhәrli maddәlәrin az zәhәrli maddәlәrlә әvәz edilmәsi, fasilәsiz texnoloji prosesin tәtbiqi, adekvat yerli vә ümumi ventilyasiya ilә yanaşı avadanlığın hermetiklәşdirilmәsi vә kapsulyasiyası aparılmalıdır. Şәxsi gigiyena qaydalarının gözlәnilmәsi vә fәrdi mühafizә vasitәlәrinin tәtbiqi mühüm profilaktik әhәmiyyәtә malikdir.
HEMOLİTİK ZƏHƏRLƏR
HEMOLİTİK ZƏHƏRLƏR – orqanizmә düşdükdә eritrositlәrin yüksәk dәrәcәdә parçalanmasının baş vermәsinә sәbәb olan maddәlәr. Müxtәlif dәrәcәli hemolitik tәsir göstәrәn maddәlәr çoxdur: arsen vә qurğuşun birlәşmәlәri, nitritlәr, benzolun nitro- vә amin törәmәlәri, aminlәr vә hidrazinlәr, bәzi üzvi turşular, yad zәrdablar, hәşәrat vә ilan zәhәrlәri. H.z., hәlledici, kimyәvi reaktivlәr, üzvi sintez yarım fabrikatları, süni qatranların (epoksid vә s.) bәrkidicilәri, dәrmanlar vә s. kimi geniş istifadә olunur. Bir çox kimya istehsalat müәssisәlәrindәki işçilәr, mәişәtdә әhali H.z.-lә tәmasda olurlar. Bütün H.z.-in zәdәlәyici tәsiri hemolizlә, hәr bir H.z. üçün spesifik olan müxtәlf orqanların zәdәlnmәsi ilә şәrtlәnir. Eritrositlәrin membranının dağılması vә plazmaya çoxlu miqdarda hemo qlobinin çıxması intensiv zülal parçalanması törәdir vә ifrazat orqanlarının zәdәlәnmәsinә sәbәb olur. Güclü tәsir göstәrәn H.z.-lә kәskin zәhәrlәnmәlәr zamanı klinik mәnzәrә “hemolitik böyrәk” simptomo kompleksi ilә әlaqәdardır. Xәstәliyin birinci mәrhәlәsi (şok) 1–2 gün çәkir vә ümumi vә dispeptik simptomlarla, arterial hipertenziya ilә müşayiәt olunur. İkinci mәrhәlә (oliqo–anurik) 5–10 gün davam edir vә hipostenuriya, azotemiya, hiperkaliemiya, arterial hipertenziya ilә xarakterizә olunur. 2–3 hәftә davam edәn üçüncü mәrhәlә üçün diurezin, hipostenuriyanın vә oliquriyanın tәkrar edilmәsi xarakterikdir. Dördüncü mәrhәlә (sağalma) bir neçә ay çәkir. Bu mәrhәlәdә anemiya müşahidә olunur. H.z.-in xroniki tәsiri zamanı eritrositlәrin osmotikliyinin yüksәlmәsi xarakterikdir, lakin bununla yanaşı anemiya da olur. Ümumi toksiki tәsir üçün sәciyyәvi olan simptomlar görünür. H.z.-lә zәdәlәnmәnin diaqnostikası anamnestik mәlumatlara, qandakı dәyişikliklәrә vә böyrәyin funksiyasının pozulmasına әsasәn dürüstlәşdirilir. İ l k y a r d ı m v ә m ü a l i c ә s i: arsen birlәşmәlәrinin tәsiri zamanı spesifik antidot, hidrazinaminlә zәhәrlәnmә dә pirodoksin, ilan sancdıqda ilan zәhәrinә qarşı zәrdab tәtbiq olunur. Şok vә kollaps zamanı vena daxilinә 150 ml-ә qәdәr 40%-li qlükoza mәhlulu, kiçik dozalarla (12–16 vahid) insulinlә birgә tәkrar etmәk, ürәk dәrmanları, damcı ilә (dәq-dә 50–60 damcı) 300–400 ml zәhәri zәrәrsizlәşdirici plazma әvәzedici mәhlullar (hemodez vә s.) yeridilir. Simptomlar sürәtlә şiddәtlәndikdә – hemodializ vә ya peritoneal dializ, mәdә-bağırsaq yolunun çoxlu yuyulması aparılır. P r o f i l a k t i k a s ı üçün ilk növbәdә istehsalatda daha zәhәrli maddәlәrin az zәhәrli maddәlәrlә әvәz edilmәsi, fasilәsiz texnoloji prosesin tәtbiqi, adekvat yerli vә ümumi ventilyasiya ilә yanaşı avadanlığın hermetiklәşdirilmәsi vә kapsulyasiyası aparılmalıdır. Şәxsi gigiyena qaydalarının gözlәnilmәsi vә fәrdi mühafizә vasitәlәrinin tәtbiqi mühüm profilaktik әhәmiyyәtә malikdir.
