HEYDELBERQ ADAMI (Homo heidelbergensis) – Homo nәslindәn qazıntı insanı. 1907 ildә Heydelberq yaxınlığındakı Mauer k.-ndә O. Şötenzak tәrәfindәn tapılmış çәnә sümüyünә görә adlandırılmışdır. H.a. üçün növdaxili dәyişikliyin yüksәk dәrәcәsi, hәmçinin neandertaloid kompleksinin zәif ifadә olunması ilә yanaşı arxaik (erektoid) vә mütәrәqqi (sapient) әlamәtlәrin kontrast (mozaik) şәkildә birlәşmәsi sәciyyәvidir: qafatasının hәcmi (orta hesabla 1100–1200 sm3) Neandertal adamı ilә müqayisәdә daha az, kәllә qapağı isә iridir; arxaik әlamәtlәri kәllә qapağı sümüklәrinin çox qalın, peysәr sümüyünün isә iri olmasıdır; peysәrin dәyirmi, “sapient” forması; kәllә әsasının sәrt şәkildә bükülmәsi (nitq funksiyası ilә әlaqәlәndirilәn sapient әlamәti) vә s. H.a. taksonunun növ vahidliyi bәzi antropoloqlar tәrәfindәn tanınmır. H.a., ehtimal ki, Afrikada tәqr. 900 min il әvvәl (әn qәdim tapıntı olan Efiopiyadakı Bodo kәllәsi 600 min il әvvәlә aiddir) meydana gәlmişdir. Onun sәlәfi Homo ergaster olmuşdur. H.a.-na Afrikadakı (Rabat, Mәrakeş, 250 min il әvvәl; Saldanya, CAR, 200 min il әvvәl; Kabve, Zambiya, 120 min il әvvәl; Eyassi-1, Efiopiya, 36 min il әvvәl vә s.) vә Ön Asiyadakı (Mağarat әz-Züttiyyә, İsrail, 350–250 min il әvvәl) erkәn arxaik sapienslәri, Qafqazdakı (Azıx, Azәrbaycan, 400–350 min il әvvәl), Hindistandakı (Xatnor, Madhya-Pradeş ştatı, tәqr. 250 min il әvvәl), Çindәki (Yunsyan, 350 min il әvvәl; Szinnyuşan, 300–200 min il әvvәl; Dali, 200–100 min il әvvәl; Çaosyan, 200–160 min il әvvәl) vә İndoneziyadakı (Yava a.-nda Nqandonq, 100 min il әvvәl) tapıntıları aid etmәk olar. Ehtimal ki, H.a. tropik qurşaq hüdudlarından kәnarda mәskunlaşan ilk insan idi. Tәqr. 800 min il әvvәl H.a.-nın Cәbәlüttariq boğazı, yaxud Siciliya a. (Atapuerka vә Çepranodakı tapıntıları onun erkәn tәmsilçilәri hesab etmәk olar) vasitәsilә Şimali Afrikadan köçәrәk Avropada mәskunlaşması güman edilir. H.a. üçün sәciyyәvi әlamәtlәr әvvәllәr Homo sapiensin (“sapienslәrәqәdәrkilәr” adlanırdılar), yaxud Neandertal adamının (“neandertallaraqәdәrkilәr” adlanırdılar) birbaşa әcdadları hesab olunan, Mindel-Ris dövründә, 450–300 min il әvvәl Qәrbi vә Mәrkәzi Avropada (Araqo, Petralona, Fonteşevad, Şteynheym, Svanskomb, Verteşsöleş vә s.) mәskunlaşmış insanlarda da qeyd edilir. H.a.-nın qalıqları çox vaxt Aşöl daş industriyası ilә müşayiәt olunur. Tapıntıları Ris dövrünün sonu vә Ris-Vürm buzlaqlararası dövrünә aid (140–75 min il әvvәl) vә Mustye industriyası ilә müşayiәt olunan qeyriti pik Neardertal adamını (Erinqsdorf, Sakkopastore, Cәbәlüttariq, Abri-Süar, Qanovtse) H.a.-nın Avropada son tәmsilçisi hesab etmәk olar; sonralar bu forma, ehtimal ki, “klassik” Neandertal adamına çevrildi. Bax hәmçinin Antropogenez.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HEYDELBERQ ADAMI
HEYDELBERQ ADAMI (Homo heidelbergensis) – Homo nәslindәn qazıntı insanı. 1907 ildә Heydelberq yaxınlığındakı Mauer k.-ndә O. Şötenzak tәrәfindәn tapılmış çәnә sümüyünә görә adlandırılmışdır. H.a. üçün növdaxili dәyişikliyin yüksәk dәrәcәsi, hәmçinin neandertaloid kompleksinin zәif ifadә olunması ilә yanaşı arxaik (erektoid) vә mütәrәqqi (sapient) әlamәtlәrin kontrast (mozaik) şәkildә birlәşmәsi sәciyyәvidir: qafatasının hәcmi (orta hesabla 1100–1200 sm3) Neandertal adamı ilә müqayisәdә daha az, kәllә qapağı isә iridir; arxaik әlamәtlәri kәllә qapağı sümüklәrinin çox qalın, peysәr sümüyünün isә iri olmasıdır; peysәrin dәyirmi, “sapient” forması; kәllә әsasının sәrt şәkildә bükülmәsi (nitq funksiyası ilә әlaqәlәndirilәn sapient әlamәti) vә s. H.a. taksonunun növ vahidliyi bәzi antropoloqlar tәrәfindәn tanınmır. H.a., ehtimal ki, Afrikada tәqr. 900 min il әvvәl (әn qәdim tapıntı olan Efiopiyadakı Bodo kәllәsi 600 min il әvvәlә aiddir) meydana gәlmişdir. Onun sәlәfi Homo ergaster olmuşdur. H.a.-na Afrikadakı (Rabat, Mәrakeş, 250 min il әvvәl; Saldanya, CAR, 200 min il әvvәl; Kabve, Zambiya, 120 min il әvvәl; Eyassi-1, Efiopiya, 36 min il әvvәl vә s.) vә Ön Asiyadakı (Mağarat әz-Züttiyyә, İsrail, 350–250 min il әvvәl) erkәn arxaik sapienslәri, Qafqazdakı (Azıx, Azәrbaycan, 400–350 min il әvvәl), Hindistandakı (Xatnor, Madhya-Pradeş ştatı, tәqr. 250 min il әvvәl), Çindәki (Yunsyan, 350 min il әvvәl; Szinnyuşan, 300–200 min il әvvәl; Dali, 200–100 min il әvvәl; Çaosyan, 200–160 min il әvvәl) vә İndoneziyadakı (Yava a.-nda Nqandonq, 100 min il әvvәl) tapıntıları aid etmәk olar. Ehtimal ki, H.a. tropik qurşaq hüdudlarından kәnarda mәskunlaşan ilk insan idi. Tәqr. 800 min il әvvәl H.a.-nın Cәbәlüttariq boğazı, yaxud Siciliya a. (Atapuerka vә Çepranodakı tapıntıları onun erkәn tәmsilçilәri hesab etmәk olar) vasitәsilә Şimali Afrikadan köçәrәk Avropada mәskunlaşması güman edilir. H.a. üçün sәciyyәvi әlamәtlәr әvvәllәr Homo sapiensin (“sapienslәrәqәdәrkilәr” adlanırdılar), yaxud Neandertal adamının (“neandertallaraqәdәrkilәr” adlanırdılar) birbaşa әcdadları hesab olunan, Mindel-Ris dövründә, 450–300 min il әvvәl Qәrbi vә Mәrkәzi Avropada (Araqo, Petralona, Fonteşevad, Şteynheym, Svanskomb, Verteşsöleş vә s.) mәskunlaşmış insanlarda da qeyd edilir. H.a.-nın qalıqları çox vaxt Aşöl daş industriyası ilә müşayiәt olunur. Tapıntıları Ris dövrünün sonu vә Ris-Vürm buzlaqlararası dövrünә aid (140–75 min il әvvәl) vә Mustye industriyası ilә müşayiәt olunan qeyriti pik Neardertal adamını (Erinqsdorf, Sakkopastore, Cәbәlüttariq, Abri-Süar, Qanovtse) H.a.-nın Avropada son tәmsilçisi hesab etmәk olar; sonralar bu forma, ehtimal ki, “klassik” Neandertal adamına çevrildi. Bax hәmçinin Antropogenez.
HEYDELBERQ ADAMI
HEYDELBERQ ADAMI (Homo heidelbergensis) – Homo nәslindәn qazıntı insanı. 1907 ildә Heydelberq yaxınlığındakı Mauer k.-ndә O. Şötenzak tәrәfindәn tapılmış çәnә sümüyünә görә adlandırılmışdır. H.a. üçün növdaxili dәyişikliyin yüksәk dәrәcәsi, hәmçinin neandertaloid kompleksinin zәif ifadә olunması ilә yanaşı arxaik (erektoid) vә mütәrәqqi (sapient) әlamәtlәrin kontrast (mozaik) şәkildә birlәşmәsi sәciyyәvidir: qafatasının hәcmi (orta hesabla 1100–1200 sm3) Neandertal adamı ilә müqayisәdә daha az, kәllә qapağı isә iridir; arxaik әlamәtlәri kәllә qapağı sümüklәrinin çox qalın, peysәr sümüyünün isә iri olmasıdır; peysәrin dәyirmi, “sapient” forması; kәllә әsasının sәrt şәkildә bükülmәsi (nitq funksiyası ilә әlaqәlәndirilәn sapient әlamәti) vә s. H.a. taksonunun növ vahidliyi bәzi antropoloqlar tәrәfindәn tanınmır. H.a., ehtimal ki, Afrikada tәqr. 900 min il әvvәl (әn qәdim tapıntı olan Efiopiyadakı Bodo kәllәsi 600 min il әvvәlә aiddir) meydana gәlmişdir. Onun sәlәfi Homo ergaster olmuşdur. H.a.-na Afrikadakı (Rabat, Mәrakeş, 250 min il әvvәl; Saldanya, CAR, 200 min il әvvәl; Kabve, Zambiya, 120 min il әvvәl; Eyassi-1, Efiopiya, 36 min il әvvәl vә s.) vә Ön Asiyadakı (Mağarat әz-Züttiyyә, İsrail, 350–250 min il әvvәl) erkәn arxaik sapienslәri, Qafqazdakı (Azıx, Azәrbaycan, 400–350 min il әvvәl), Hindistandakı (Xatnor, Madhya-Pradeş ştatı, tәqr. 250 min il әvvәl), Çindәki (Yunsyan, 350 min il әvvәl; Szinnyuşan, 300–200 min il әvvәl; Dali, 200–100 min il әvvәl; Çaosyan, 200–160 min il әvvәl) vә İndoneziyadakı (Yava a.-nda Nqandonq, 100 min il әvvәl) tapıntıları aid etmәk olar. Ehtimal ki, H.a. tropik qurşaq hüdudlarından kәnarda mәskunlaşan ilk insan idi. Tәqr. 800 min il әvvәl H.a.-nın Cәbәlüttariq boğazı, yaxud Siciliya a. (Atapuerka vә Çepranodakı tapıntıları onun erkәn tәmsilçilәri hesab etmәk olar) vasitәsilә Şimali Afrikadan köçәrәk Avropada mәskunlaşması güman edilir. H.a. üçün sәciyyәvi әlamәtlәr әvvәllәr Homo sapiensin (“sapienslәrәqәdәrkilәr” adlanırdılar), yaxud Neandertal adamının (“neandertallaraqәdәrkilәr” adlanırdılar) birbaşa әcdadları hesab olunan, Mindel-Ris dövründә, 450–300 min il әvvәl Qәrbi vә Mәrkәzi Avropada (Araqo, Petralona, Fonteşevad, Şteynheym, Svanskomb, Verteşsöleş vә s.) mәskunlaşmış insanlarda da qeyd edilir. H.a.-nın qalıqları çox vaxt Aşöl daş industriyası ilә müşayiәt olunur. Tapıntıları Ris dövrünün sonu vә Ris-Vürm buzlaqlararası dövrünә aid (140–75 min il әvvәl) vә Mustye industriyası ilә müşayiәt olunan qeyriti pik Neardertal adamını (Erinqsdorf, Sakkopastore, Cәbәlüttariq, Abri-Süar, Qanovtse) H.a.-nın Avropada son tәmsilçisi hesab etmәk olar; sonralar bu forma, ehtimal ki, “klassik” Neandertal adamına çevrildi. Bax hәmçinin Antropogenez.
