HƏCM – fәzada cisim vә ya maddәnin әhatә etdiyi kәmiyyәt xarakteristikası. Cismin H.-i onun forması vә xәtti ölçülәri ilә müәyyәn olunur. H. anlayışı ilә tutum anlayışı, yәni cismin (qabın, yeşiyin vә s.) daxilinin tutduğu yer sıx әlaqәlidir. Ən sadә halda cisimdә yerlәşәn vahid (yәni tili bir uzunluq vahidinә bәrabәr olan) kublar sayı ilә ölçülür. Beynәlxalq sistemdә H.-in ölçü vahidi kubmetrdir (m3). Ondan törәmә vahidlәr: kubsantimetr, kubdesimetr vә s. yaranır. Hәcm V hәrfi ilә işarә olunur. Bu, latın dilindә “volume” (hәcm) sözünün qısaldılmış formasıdır. Sadә cisimlәrin H.-i nin hesablanması praktik tәlәbatdan yaranmış vә hәndәsәnin inkişafı üçün әsas amillәrdәn biri olmuşdur. Qәdim Şәrq (Misir, Babilistan) riyaziyyatında praktikada rast gәlinәn H.-lәri (mәs., prizmatik tir, kәsik vә tam piramida, silindr) hesablamaq üçün bir çox düstur (әsasәn empirik) var idi. Bunların bir çoxu dәqiq deyildi vә xәtası böyük idi. Yunanıstan riyaziyyatı e.ә. 1-ci әsrdә H.- in hesablanması nәzәriyyәsini tәqribi empirik qaydalardan azad etdi. Evklid vә Arximed yalnız çoxüzlülәrin vә bәzi yuvarlaq cisimlәrin (silindr, konus, kürә vә onların hissәlәri) H- ini hesablamaq üçün dәqiq qaydalar vermişlәr. Evklid çoxüzlünün H.- inin hesablanmasını onda yerlәşәn tetraedrlәr H.-inin hesablanmasına gәtirmişdir. Analitik şәkildә H. tәkrar inteqral ilә ifadә edilir. K cismi doğuranı Oz oxuna paralel olan silindrik sәth, Oxy müstәvisinin kvadratlanan M oblastı vә z = f(x, y) sәthi (sәth silindrin doğuranına paralel ixtiyari düz xәtti yalnız bir nöqtәdә kәsir) ilә әhatәlәnmişdirsә, onun H.-i
ikiqat inteqralı ilә hesablanır (şәkil 1). z sәthi Oz oxuna paralellәri ancaq iki nöqtәdә kәsirsә, cismin H.-i buna oxşar iki cismin H.- lәri fәrqinә bәrabәrdir. Ümumi halda H. üç qat inteqralla
kimi ifadә olunur, burada inteqrallama cismin tutduğu fәza hissәsi üzrә aparılır. Tutaq ki, cisim z = a vә z = b (b > a) müstәvilәri arasında yerlәşir vә bu müstәvilәr onu Oz oxuna paralel kәsir (şәkil 2). Əgәr cismin bütün en kәsiklәri kvadratlanandırsa
vә kәsiyinin S=S(z) sahәsi z-in kәsilmәz funksiyasıdırsa, onda cismin H.-i 
adi inteqralı ilә hesablanır.
adi inteqralı ilә hesablanır.
