HƏLQƏVİ STRUKTURLAR – Yerin vә digәr planetlәrin sәthindә müşahidә olunan, oval, dairәvi vә ya hәlqәvi forma kimi geol. obyektlәr. Aerofoto vә kosmik şәkillәrin deşifrәlәnmәsi nәticәsindә aşkar edilmişdir. Onların quruluşu radial yaxud hәlqәvi qırılmalarla, lineamentlәrlә mürәkkәblәşә bilәr. Mәnşәyinә görә H.s. kosmogen, maqmatogen, metamorfogen, tektonik, rotasion, seysmik, ekzogen vә ya mәnşәyi tәyin olunmayan ola bilәr. K o s m o g e n H.s.-a meteorit kraterlәrini (o cümlәdәn astroblemlәri) aid edirlәr; Yerin erkәn inkişafı mәrhәlәsindә onun sәthindә meteoritlәrin yaratdığı vә diametri bir neçә min km-ә çatan nuklearlar da H.s.-a aiddir. Onlarla nuklear aşkar edilmişdir; әn irisinin (Şimali Amerika nuklearı) diametri 3800 km-dir. Litosfer plitlәrin sonrakı yerdәyişmәsi nәticәsindә bәzi nuklearlar parçalanmışdır; onların fraqmentlәrinә Cәnubi Amerikada, Afrika vә Avstraliyada rast gәlinir. M a q m a t o g e n H.s. vulkanik vә intruziv H.s.-ına ayrılır. Birincilәr cavan vә qәdim vulkanik vil. vә qurşaqlarda intişar tapmışdır (mәs., Şәrqi Kamçatka cavan vulkanik qurşağı hüdudlarında). Cavan vulkanik vil. vә qurşaqlardakı H.s. әksәr hallarda su ilә dolmuş iri krater vә kalderlәrdir. Qәdim vil. vә qurşaqlarda H.s. geniş vulkanik-tektonik strukturlardan (depressiyalar, qalxıntılar) ibarәtdir. İntruziv H.s. qırışıqlıq qurşaqlarında vә platformalarda yayılmışdır; sәthә çıxmış müxtәlif ölçülü yuvarlaq intruziyaları – batolitlәri, iri ştokları, lopolitlәri (mәs., Buşveld lopoliti), maqmatik diapirlәri, partlayış borularını vә s. özündә birlәşdirir. M e t a m o r f o g e n H.s.-a qәdim platformaların bünövrәsindә intişar tapmış qranit-qneys gümbәzlәri aiddir; platforma örtüyünün (mәs., Sibir platforması) aşağı horizontlarında, Son Kembriyәqәdәr vә Paleozoy qırışıqlıq qurğularının (Şәrqi Ural, Appalaç) ox hissәlәrindә dә rast gәlinir. Metamorfogen H.s.-ın diametri onlarla km-dәn yüzlәrlә km-әdәkdir. T e k t o n i k H.s.әsasәn platformaların müsbәt (anteklizlәr, tağlar, tektonik qalxıntılar, izometrlk antiklinallar, duz vә gil diapirlәri) vә mәnfi (sineklizlәr, izometrik sinklinallar, tektonik çökәkliklәr) struktur formaları ilә tәmsil olunmuşlar. R o t a s i o n H.s.-a Yer qabığının qövsvarı vә spiralvarı strukturları aiddir (mәs., Şimali Tyanşanda Çoloy strukturu). S e y s m i k H.s. zәlzәlә ocaqlarının konturlanması yolu ilә planetar (Sakit okean, Atlantika vә Hind-Avstraliya), regional (Peru, Seyşel, Hind-Çin, Aleut vә Şimali Afrika) vә lokal (Borodino, Alyaska, Böyük Hövzә, Antil) miqyaslı “hәlqәlәrә” ayrılır. E k z o g e n mәnşәli H.s. adәtәn çox kiçik (on, yüz m, bәzәn bir km-ә yaxın) ölçülü strukturlarla tәmsil olunmuşdur. Bunlara karst qıfları, habelә onların yay vaxtı daimi donuşluq vil.-lәrindә müşahidә edilәn analoqları – alaslar aiddir. H.s.-la müxtәlif növ faydalı qazıntılar әlaqәdardır.
Əd.: С л е н з а к О.П. Вихревые системы литосферы и структуры докембрия. К., 1972; З е й л и к Б.С. О происхождении дугообразных и кольцевых структур на Земле и других планетах (ударновзрывная тектоника). М., 1978.
