HƏLMƏŞİKLƏR – bәrk cismin bәzi әlamәtlәrinә (kiçik sürüşmә gәrginliyindә axıcılığın olmaması, formasını, nәzәrә çarpan möhkәmlik vә elastikliyini saxlama qabiliyyәti) malik olan yüksәkmolekullu birlәşmәlәrin kiçikmolekullu mayelәrdә mәhlulları. Polimerlәrin zәncirvari makro -molekulları molekullararası qarşılıqlı tәsir qüvvәlәri, hidrogen, ion vә ya kovalent rabitәlәr ilә fәzavi tor şәkilindә birlәşdikdә H. әmәlә gәtirir. Fәzavi torlar maye mәhlulların komponentlәrindәn makromolekulların “köndәlәn rabitәlәr” ilә “tikilmәsinә” vә sistemin özlüyünün artmasına gәtirib çıxaran polimerlәşmә, polikondenslәşmә reaksiyaları nәticәsindә sintez edilә bilәr. Davamlı qatı H. yüksәk molekullu cisimlәrin, o cümlәdәn fәzavi polimerlәrin mәhdud şişmәsi zamanı әmәlә gәlir. H. almaq üçün çox vaxt yüksәk molekullu maddәlәrin maye mәhlullarını axıcılıq temp-rundan aşağı soyutmaq vә ya hәlledicinin bir hissәsini buxarlandırmaq kifayәtdir. Bu yolla alınmış duru H. çox vaxt davamsız (metastabil) olur; zaman (vaxt) keçdikcә onlar sinerezisә uğrayır, yәni hәcmcә kiçilәrәk vә maye faza ayıraraq öz-özünә qatılaşır. Fәzavi toru möhkәm kimyәvi rabitәlәr hesabına әmәlә gәlmiş H. temp-r yüksәldikdә maye-axıcılıq halına keçmir. Makromolekulları bir-biri ilә davamsız hidrogen rabitәlәri vә ya molekullararası qarşılıqlı tәsir qüvvәlәri ilә birlәşmiş H. temp-r yüksәldikdә özlüaxıcılıq, aşağı düşdükdә isә şüşәvarı hala (dönәn) keçir. Termoplastik polimerlәr kiçikmo lekullu hәlledicilәrlә zәnginlәşdirdikdә onların axıcılıq vә şüşәlәşmә temp-rları aşağı düşür, yüksәk elastiklik sahәsi aşağı temp-rlar zonasına doğru yerini dәyişir, sistemin ümumi deformasiyalaşması yüksәlir. Bu hadisә polimerlәrin plastifikasiyalaşdırılmasında onların istismar xassәlәrini yaxşılaşdırmaq vә mәmulatların alınma proseslәrini asanlaşdırmaq üçün istifadә edilir. Tәrkibindә böyük miqdarda (bәzәn 99,9%-әdәk) kiçik molekullu mayelәr olan yüksәkmolekullu maddәlәrin nisbәtәn davamlı H. әmәlәgәtirmә qabiliyyәti bir çox qida mәhsullarının hazırlanmasında әhәmiyyәtlidir; bu zaman tәbii hәlmәşik әmәlә gәtirәn maddәlәr kimi aqar, pektin, jelatin, nişasta istifadә edilir. Lak-boya örtüklәrinin, yapışdırıcı maddәlәrin, süni vә sintetik liflәrin, plyonkaların, tәbii vә süni dәrilәrin texnologiyasındakı çoxlu sayda proseslәr H.-in alınması vә onların xassәlәrindәn istifadә edilmәsi ilә bağlıdır. Molekulyar fәzavi torla qarşılıqlı tәsirdә olan vә onun xassәlәrini dәyişdirәn maddәlәrin H.-ә diffuziyası (mәs., şişmiş kollagenin, jelatinin vә d. zülalların aşılanması, hәmçinin lifli materialların boyanma proseslәrindә) böyük әhәmiyyәt kәsb edir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HƏŞTƏRXAN DÖVLƏT TƏBİƏT BİOSFER QORUĞU
HƏLMƏŞİKLƏR
HƏLMƏŞİKLƏR – bәrk cismin bәzi әlamәtlәrinә (kiçik sürüşmә gәrginliyindә axıcılığın olmaması, formasını, nәzәrә çarpan möhkәmlik vә elastikliyini saxlama qabiliyyәti) malik olan yüksәkmolekullu birlәşmәlәrin kiçikmolekullu mayelәrdә mәhlulları. Polimerlәrin zәncirvari makro -molekulları molekullararası qarşılıqlı tәsir qüvvәlәri, hidrogen, ion vә ya kovalent rabitәlәr ilә fәzavi tor şәkilindә birlәşdikdә H. әmәlә gәtirir. Fәzavi torlar maye mәhlulların komponentlәrindәn makromolekulların “köndәlәn rabitәlәr” ilә “tikilmәsinә” vә sistemin özlüyünün artmasına gәtirib çıxaran polimerlәşmә, polikondenslәşmә reaksiyaları nәticәsindә sintez edilә bilәr. Davamlı qatı H. yüksәk molekullu cisimlәrin, o cümlәdәn fәzavi polimerlәrin mәhdud şişmәsi zamanı әmәlә gәlir. H. almaq üçün çox vaxt yüksәk molekullu maddәlәrin maye mәhlullarını axıcılıq temp-rundan aşağı soyutmaq vә ya hәlledicinin bir hissәsini buxarlandırmaq kifayәtdir. Bu yolla alınmış duru H. çox vaxt davamsız (metastabil) olur; zaman (vaxt) keçdikcә onlar sinerezisә uğrayır, yәni hәcmcә kiçilәrәk vә maye faza ayıraraq öz-özünә qatılaşır. Fәzavi toru möhkәm kimyәvi rabitәlәr hesabına әmәlә gәlmiş H. temp-r yüksәldikdә maye-axıcılıq halına keçmir. Makromolekulları bir-biri ilә davamsız hidrogen rabitәlәri vә ya molekullararası qarşılıqlı tәsir qüvvәlәri ilә birlәşmiş H. temp-r yüksәldikdә özlüaxıcılıq, aşağı düşdükdә isә şüşәvarı hala (dönәn) keçir. Termoplastik polimerlәr kiçikmo lekullu hәlledicilәrlә zәnginlәşdirdikdә onların axıcılıq vә şüşәlәşmә temp-rları aşağı düşür, yüksәk elastiklik sahәsi aşağı temp-rlar zonasına doğru yerini dәyişir, sistemin ümumi deformasiyalaşması yüksәlir. Bu hadisә polimerlәrin plastifikasiyalaşdırılmasında onların istismar xassәlәrini yaxşılaşdırmaq vә mәmulatların alınma proseslәrini asanlaşdırmaq üçün istifadә edilir. Tәrkibindә böyük miqdarda (bәzәn 99,9%-әdәk) kiçik molekullu mayelәr olan yüksәkmolekullu maddәlәrin nisbәtәn davamlı H. әmәlәgәtirmә qabiliyyәti bir çox qida mәhsullarının hazırlanmasında әhәmiyyәtlidir; bu zaman tәbii hәlmәşik әmәlә gәtirәn maddәlәr kimi aqar, pektin, jelatin, nişasta istifadә edilir. Lak-boya örtüklәrinin, yapışdırıcı maddәlәrin, süni vә sintetik liflәrin, plyonkaların, tәbii vә süni dәrilәrin texnologiyasındakı çoxlu sayda proseslәr H.-in alınması vә onların xassәlәrindәn istifadә edilmәsi ilә bağlıdır. Molekulyar fәzavi torla qarşılıqlı tәsirdә olan vә onun xassәlәrini dәyişdirәn maddәlәrin H.-ә diffuziyası (mәs., şişmiş kollagenin, jelatinin vә d. zülalların aşılanması, hәmçinin lifli materialların boyanma proseslәrindә) böyük әhәmiyyәt kәsb edir.
HƏLMƏŞİKLƏR
HƏLMƏŞİKLƏR – bәrk cismin bәzi әlamәtlәrinә (kiçik sürüşmә gәrginliyindә axıcılığın olmaması, formasını, nәzәrә çarpan möhkәmlik vә elastikliyini saxlama qabiliyyәti) malik olan yüksәkmolekullu birlәşmәlәrin kiçikmolekullu mayelәrdә mәhlulları. Polimerlәrin zәncirvari makro -molekulları molekullararası qarşılıqlı tәsir qüvvәlәri, hidrogen, ion vә ya kovalent rabitәlәr ilә fәzavi tor şәkilindә birlәşdikdә H. әmәlә gәtirir. Fәzavi torlar maye mәhlulların komponentlәrindәn makromolekulların “köndәlәn rabitәlәr” ilә “tikilmәsinә” vә sistemin özlüyünün artmasına gәtirib çıxaran polimerlәşmә, polikondenslәşmә reaksiyaları nәticәsindә sintez edilә bilәr. Davamlı qatı H. yüksәk molekullu cisimlәrin, o cümlәdәn fәzavi polimerlәrin mәhdud şişmәsi zamanı әmәlә gәlir. H. almaq üçün çox vaxt yüksәk molekullu maddәlәrin maye mәhlullarını axıcılıq temp-rundan aşağı soyutmaq vә ya hәlledicinin bir hissәsini buxarlandırmaq kifayәtdir. Bu yolla alınmış duru H. çox vaxt davamsız (metastabil) olur; zaman (vaxt) keçdikcә onlar sinerezisә uğrayır, yәni hәcmcә kiçilәrәk vә maye faza ayıraraq öz-özünә qatılaşır. Fәzavi toru möhkәm kimyәvi rabitәlәr hesabına әmәlә gәlmiş H. temp-r yüksәldikdә maye-axıcılıq halına keçmir. Makromolekulları bir-biri ilә davamsız hidrogen rabitәlәri vә ya molekullararası qarşılıqlı tәsir qüvvәlәri ilә birlәşmiş H. temp-r yüksәldikdә özlüaxıcılıq, aşağı düşdükdә isә şüşәvarı hala (dönәn) keçir. Termoplastik polimerlәr kiçikmo lekullu hәlledicilәrlә zәnginlәşdirdikdә onların axıcılıq vә şüşәlәşmә temp-rları aşağı düşür, yüksәk elastiklik sahәsi aşağı temp-rlar zonasına doğru yerini dәyişir, sistemin ümumi deformasiyalaşması yüksәlir. Bu hadisә polimerlәrin plastifikasiyalaşdırılmasında onların istismar xassәlәrini yaxşılaşdırmaq vә mәmulatların alınma proseslәrini asanlaşdırmaq üçün istifadә edilir. Tәrkibindә böyük miqdarda (bәzәn 99,9%-әdәk) kiçik molekullu mayelәr olan yüksәkmolekullu maddәlәrin nisbәtәn davamlı H. әmәlәgәtirmә qabiliyyәti bir çox qida mәhsullarının hazırlanmasında әhәmiyyәtlidir; bu zaman tәbii hәlmәşik әmәlә gәtirәn maddәlәr kimi aqar, pektin, jelatin, nişasta istifadә edilir. Lak-boya örtüklәrinin, yapışdırıcı maddәlәrin, süni vә sintetik liflәrin, plyonkaların, tәbii vә süni dәrilәrin texnologiyasındakı çoxlu sayda proseslәr H.-in alınması vә onların xassәlәrindәn istifadә edilmәsi ilә bağlıdır. Molekulyar fәzavi torla qarşılıqlı tәsirdә olan vә onun xassәlәrini dәyişdirәn maddәlәrin H.-ә diffuziyası (mәs., şişmiş kollagenin, jelatinin vә d. zülalların aşılanması, hәmçinin lifli materialların boyanma proseslәrindә) böyük әhәmiyyәt kәsb edir.
