HƏNBƏLİYYƏ (
) – hәnәfiyyә, malikiyyә vә şafiiyyә ilә yanaşı dörd sünni mәzhәbindәn biri. Banisi Əhmәd ibn Hәnbәldir. Digәr mәzhәblәrdәn fәrqli olaraq, H. dini-siyasi hәrәkat kimi meydana çıxmış, sonradan fiqh mәktәbi kimi formalaşmışdır. 9 әsrin kәskin sosial-siyasi böhranı şәraitindә fәaliyyәt göstәrmiş Əhmәd ibn Hәnbәl vә tәrәfdarları әnәnәçiliyә münasibәtdә mühafizәkar mövqe nümayiş etdirirdilәr. Onlar müsәlman dünyasında parçalanmaların sәbәbini kәlam elminin geniş yayılmasında görür, islamın tәmizlәnmәsinin yeganә yolu kimi sünnәyә qayıdışı önә çәkirdilәr. H. ardıcılları әnәnәvi inancın ilk sistemlәşdiricilәrindәn idi. Bu proses erkәn mәrhәlәdә (9–10 әsrlәr) müxtәlif mövzulu әsәrlәrdә әksini tapırdı. Belә әsәrlәrdә әqidә vә fiqhin әsaslarının әnәnәvi interpretasiyasının ümumi vә xüsusi müddәaları ifadә olunur, cәmiyyәtin sosial-siyasi tәşkilinә dair başlıca mәsәlәlәr nәzәrdәn keçirilirdi. Hәnbәlilәr birmәnalı şәkildә ehkamların rasionalist şәrhinә qarşı çıxırdılar. İmanın kamilliyinin şәrti kimi insan davranışının iman kateqoriyasına daxil edilmәsi H.-nin sosial fәallığa motivasiyasını müәyyәnlәşdirirdi. H.-nin әsas cәhәti dinә istәnilәn bir yeniliyin gәtirilmәsinin qadağan edilmәsi idi. Hәnbәlilәr, әdalәtli olub-olmamasından asılı olmayaraq, qanuni hakimiyyәtә tabeçiliyin tәrәfdarı idilәr. H. mәzhәbi artıq 11 әsrin әvvәllәrindә formalaşsa da, onun fiqhinә dair başlıca әsәrlәr xeyli sonra meydana gәlmişdir (Müvәffәqәddin ibn Qudamә, 11-12 әsrlәr; İbn Teymiyyә, 13 әsr vә b.). H. ideyaları İraq, Xorasan, Suriya vә Hicazda özünә tәrәfdarlar qazanmış, Əndәlüs әnәnәçiliyinә dә tәsir göstәrmişdi. Orta әsrlәrdә bir neçә dәfә әhli-sünnә inancının daşıyıcısı qismindә kütlәvi şәhәr hәrәkatlarının başında durmuşdu. 20 әsrin әvvәllәrindә Sәudiyyә Ərәbistanının qurulması ilә H.-nin tarixindә yeni mәrhәlә başlandı. Müasir dövrdә “әsl” islama vә sünnәyә qayıdış vә yeniliklәrlә mübarizә ideyaları altında H. mәzhәbi vәhhabiliyin timsalında yenidәn dirçәldilmişdir. Hazırda H. Sәudiyyә Ərәbistanında rәsmi mәzhәbdir.
) – hәnәfiyyә, malikiyyә vә şafiiyyә ilә yanaşı dörd sünni mәzhәbindәn biri. Banisi Əhmәd ibn Hәnbәldir. Digәr mәzhәblәrdәn fәrqli olaraq, H. dini-siyasi hәrәkat kimi meydana çıxmış, sonradan fiqh mәktәbi kimi formalaşmışdır. 9 әsrin kәskin sosial-siyasi böhranı şәraitindә fәaliyyәt göstәrmiş Əhmәd ibn Hәnbәl vә tәrәfdarları әnәnәçiliyә münasibәtdә mühafizәkar mövqe nümayiş etdirirdilәr. Onlar müsәlman dünyasında parçalanmaların sәbәbini kәlam elminin geniş yayılmasında görür, islamın tәmizlәnmәsinin yeganә yolu kimi sünnәyә qayıdışı önә çәkirdilәr. H. ardıcılları әnәnәvi inancın ilk sistemlәşdiricilәrindәn idi. Bu proses erkәn mәrhәlәdә (9–10 әsrlәr) müxtәlif mövzulu әsәrlәrdә әksini tapırdı. Belә әsәrlәrdә әqidә vә fiqhin әsaslarının әnәnәvi interpretasiyasının ümumi vә xüsusi müddәaları ifadә olunur, cәmiyyәtin sosial-siyasi tәşkilinә dair başlıca mәsәlәlәr nәzәrdәn keçirilirdi. Hәnbәlilәr birmәnalı şәkildә ehkamların rasionalist şәrhinә qarşı çıxırdılar. İmanın kamilliyinin şәrti kimi insan davranışının iman kateqoriyasına daxil edilmәsi H.-nin sosial fәallığa motivasiyasını müәyyәnlәşdirirdi. H.-nin әsas cәhәti dinә istәnilәn bir yeniliyin gәtirilmәsinin qadağan edilmәsi idi. Hәnbәlilәr, әdalәtli olub-olmamasından asılı olmayaraq, qanuni hakimiyyәtә tabeçiliyin tәrәfdarı idilәr. H. mәzhәbi artıq 11 әsrin әvvәllәrindә formalaşsa da, onun fiqhinә dair başlıca әsәrlәr xeyli sonra meydana gәlmişdir (Müvәffәqәddin ibn Qudamә, 11-12 әsrlәr; İbn Teymiyyә, 13 әsr vә b.). H. ideyaları İraq, Xorasan, Suriya vә Hicazda özünә tәrәfdarlar qazanmış, Əndәlüs әnәnәçiliyinә dә tәsir göstәrmişdi. Orta әsrlәrdә bir neçә dәfә әhli-sünnә inancının daşıyıcısı qismindә kütlәvi şәhәr hәrәkatlarının başında durmuşdu. 20 әsrin әvvәllәrindә Sәudiyyә Ərәbistanının qurulması ilә H.-nin tarixindә yeni mәrhәlә başlandı. Müasir dövrdә “әsl” islama vә sünnәyә qayıdış vә yeniliklәrlә mübarizә ideyaları altında H. mәzhәbi vәhhabiliyin timsalında yenidәn dirçәldilmişdir. Hazırda H. Sәudiyyә Ərәbistanında rәsmi mәzhәbdir.
