HƏSƏN BƏY RUMLU (1530/31, İran, Qum – 1578) – Azәrb. tarixçisi. Azәrb.-ın rumlu tayfasındandır. Uşaq yaşlarında atasını itirmiş, Şah I Tәhmasibin [1524–76] görkәmli әmirlәrindәn olan babası Sultan Rumlunun himayәsindә böyümüşdür. Bir müddәt Qәzvin ş.-ndә yaşamış, 1539/40 ildә babasının ölümündәn sonra ailә әnәnәsini davam etdirәrәk şah qvardiyasında (qorçu dәstәsindә) hәrbi xidmәtә başlamışdır. H.b.R. Şah I Tәhmasibin Gürcüstan (1546/47), Kürdüstan (1550/51) vә s. yürüşlәrindә iştirak etmişdir. H.b.R. 1576 ilәdәk sarayda yaşamış, Şah II İsmayılın [1576–77] hakimiyyәti zamanı Qum ş.-nә köçәrәk saray hәyatından uzaqlaşmışdır. 1578 ildә Sәfәvi hökmdarı Mәhәmmәd Xudabәndә [1578–87] H.b.R.-nu yenidәn saraya aparmışdır. H.b.R. 12 cilddәn ibarәt “Əhsәn üt-tәvarix” (“Tarixlәrin әn yaxşısı”) әsәrinin (farsca) müәllifidir. Əsәrdә Teymurilәr, Ağ qoyunlular vә Şirvanşahlar dövlәti, Şah I İsmayılın hakimiyyәtә keçmәsi, Şah I Tәhmasib vә Şah II İsmayıl dövründә baş vermiş hadisәlәr, Şirvan (1537) vә Tәbriz (1571–74) üsyanları vә s. haqqında zәngin mәlumat verilmişdir. Azәrb.-ın 15–16 әsr tarixinin öyrәnilmәsindә qiymәtli mәnbәlәrdәn olan bu әsәrin son iki cildi dövrümüzәdәk gәlib çatmışdır.
Ə s ә r i: A chronicle of the early Safawis being the Ahsanu’t-tawarikh of Hasan-i-Rumlu, Vol. I (Persian Text), Edited by C.N.Seddon, Baroda, 1931.
