HƏSƏNLİ, H ә s ә n l u t ә p ә s i – Cәnubi Azәrb.-da Urmiya gölündәn c.-q.-dә, Sulduz çayı vadisindә e.ә. 6-cı minillikdәn orta әsrlәrәdәk mövcud olmuş yaşayış mәskәni. 1935–36 illәrdә M.A.Steyn, 1956–60, 1964, 1970, 1972–77 illәrdә R.Dayson (ABŞ) tәrәfindәn tәdqiq olunmuşdur. İki tәpәdә (“içqala” vә “bayır şәhәr”) 10 tәbәqә (qalınlığı 27,5 m) müәyyәnlәşdirilmişdir. X–VI tәbәqә materialları yaxınlıqda yerlәşәn Hacı Firuztәpә, Dölmәtәpә, Püşdәlitәpә vә Dinhәtәpәdәn aşkar edilmiş materiallarla da tәmsil olunur. Bu tәbәqәlәr sәthi qәhvәyi-qara hәndәsi naxışlarla bәzәdilmiş çәhrayı, açıq-sarı, sarı keramika, habelә obsidian (d ә v ә g ö z ü) vә çaxmaqdaşıdan bıçaqlar, gil iylәr, heyvan heykәlciklәri vә s. ilә sәciyyәlәnir. Cәnubi Azәrb.-ın Erkәn Dәmir dövrünün öyrәnilmәsi üçün nümunәvi olan V–III tәbәqәlәr e.ә. 855 ildә III Salmanasarın Aşşura birlәşdirmәyә cәhd göstәrdiyi “İda ölkәsinin şәhәri” ilә әlaqәlәndirilir. Çiy kәrpicdәn hörülmüş tikililәrin kürsülük hissәsi daşdan idi. V tәbәqә (tәqr. e.ә. 1450–1250) 2 sütun altlığı olan monumental tikili, anbarlar, tunc tökmә emalatxanası ilә tәmsil olunur. Çiçәklәnmә dövrünә aid IVC (tәqr. e.ә. 1250–1000) vә IVB (tәqr. e.ә. 1100–800) tәbәqәlәrini biri-birindәn dağıntı izlәri ayırır. Darvazaları, döşәnmiş küçәlәri, yuxarı hәyәtindәki tikililәr, o cümlәdәn dolama pillәkәni, portiki, zalları, anbarı olan iki mәrtәbәli binalardan ibarәt qala tәdqiq edilmişdir. Zallarda sütunlar var; arxa divarının yanında, girişin iki tәrәfindә, zalın mәrkәzindә (ehtimal ki, odlu qurbangah) sәkilәr yerlәşir; zallardan birinin divarları maral kәllәlәri ilә bәzәdilmişdir. Tapıntılar arasında mebelin tunc detalları, üçayaqlı çıraq, möhürlәr, yәhәr-yüyәn, silahlar, minalanmış terrakota heykәlciklәri, qızıldan vә fil dişindәn düzәldilmiş mәmulat var. Tәqr. e.ә. 800 ildә, ehtimal ki, urartulular tәrәfindәn dağıdıldıqdan sonra, e.ә. 750 ildә şәhәr yenidәn bәrpa edilmişdir (IVA tәbәqәsi). Şәhәrin dağıdılması vә bir müddәt tәrk olunması e.ә. 714 ildә II Sarqonun Urartuya yürüşü ilә әlaqәlәndirilir. Şәhәrin xarabalıqları altından hünd. 21 sm, ağzının diametri 16 sm, ağırlığı 950 q olan, sәthi qatır vә öküz qoşulmuş ikitәkәrli araba üstündә 3 allahın, әlindә qab tutan kahinin, insan-әjdaha ilә gülәşәn qәhrәmanın, qartal üstündә uçan qızın tәsvirlәri ilә bәzәdilmiş qızıl vaza (Marlikdә analogiyalar var) vә 3 döyüşçünün aparmağa çalışdığı tunc toppuz tapılmışdır. IIIB tәbәqәsi (tәqr. e.ә. 700/650 – e.ә. 600/550), ehtimal ki, Urartu ilә bağlıdır. Burada 13 qüllәli vә 1 darvazalı narınqala, sıx yerlәşәn tikililәr, üzәrindә kitabә olan stelalar aşkarlanmışdır; bu tәbәqәnin keramikasının bir qismi Ziviyә materiallarına oxşardır. IIIA tәbәqәsi (tәqr. e.ә. 600/550 – e.ә. 300) Mada (Midiya) vә Əhәmәnilәr dövlәti dövrünә aiddir. H.-dәn şm.-da mәzarlıq (1947 ildә M.Rad vә A.Hakimi tәrәfindәn qazıntılar aparılmışdır) aşkarlanmışdır; burada ölülәr bәzәn әtrafına çiy kәrpic vә çay daşı düzülmüş çalalar da dәfn edilmişlәr. H.-dәn hәmçinin öz vaxtına vә yaxşı qalmasına görә Ön Asiya parçaları arasında nadir tapıntı olan qoyun vә keçi yunundan zәrif vә cod parçaların qalıqları aşkar edilmişdir. H. sakinlәrinin geyimi mәşğuliyyәt növündәn vә sosial vәziyyәtdәn asılı olaraq fәrqlәnirdi. Adәtәn, әtәyi topuğa çatan saçaqlı qısaqol paltar geyinir, üstdәn bellәrinә enli kәmәr bağlayırdılar. Döyüşçülәr parça vә dәridәn olan, әtәyә doğru genәlәn, üzәrinә kiçik metal lövhәciklәr tikilәn uzun geyim geyinirdilәr. Digәr geyim növü isә әtәyi dizәdәk olan qısa xirqә idi. Döyüş çülәrin kürәyini sol çiyinә bәnd edilәn heyvan dәrisi örtürdü.
Hәsәnli tәpәsi. Qazıntı sahәsinin ümumi görünüşü.
Hәsәnli tapıntıları: 1–3 – boz-qara rәngli gil qablar;4 – gümüş güldan; 5, 6 – boyalı gil qablar.
