HƏŞƏRATYEYƏNLƏR, c ü c ü y e y ә n l ә r (Eulipotyphla) – plasentalı mәmәlilәr dәstәsi. Son zamanlar dәstәnin taksonomiyası xeyli dәyişikliyә mәruz qalmış vә hәlә dә sabitlәşmәmişdir. Molekulyar tәdqiqatlar әsasında hazırda müstәqil dәstә sayılan tupaylar vә fil yereşәnlәri (atlanğıclar) әvvәllәr mövcud olmuş H. dәstәsindәn (İnsectivora) çıxarılmış, qızılı köstәbәk vә tenreklәr isә afrosorisidlәr dәstәsinә (Afrosoricidae) ayrılmışdı. Kirpilәr (Erinaceidae), yereşәnlәr (Soricidae), köstәbәklәr (Talpidae), yarıq dişlilәr (Solenodontidae) vә tarixi dövrdә nәsli kәsilmiş Nesophontidae fәsilәlәri monofiletik takson sayılan ümumi bir dәstәdә (Eulipotuphla) birlәşirlәr. Bәzәn keçmiş İnsecti vora dәstәsini iki dәstәyә ayırırlar: kirpikimilәr (Erinaceomorpha) vә yereşәnkimilәr (Soricomorpha). Eulipotyphla dәstәsi bәdәn uz. 3,5 sm-dәn (yereşәnlәr) 44 sm-әdәk (siçovul kirpilәr) olan xırda heyvanları birlәşdirir. Tük örtüyü qısa vә yumşaq (yereşәnkimilәr, köstәbәklәr), iynәli vә tikanlı (kirpikimilәr) olur. Əlamәtlәr H.-i primitiv plasentar mәmәlilәrә yaxın takson hesab etmәyә imkan verir: zәif diferensiasiya olunmuş dişlәr, orta qulaq tәbilinin tam inkişaf etmәmәsi, pәncә üstә gәzmәyә uyğunlaşmış әtraflar, baş beyinin zәif diferensiasiyası vә s. Ən çox primitiv (pleziomorf) әlamәtlәr kirpikimilәrdә qalmışdır. Avrasiya, Şimali vә Mәrkәzi Amerika, Karib dәnizi a-rı, Afrikada tundradan sәhralara qәdәr müxtәlif landşaftlarda yayılmışlar. Kirpilәr Yeni Zelandiyaya introduksiya edilmişdir. Azәrb.-da 8 növü var. H. yeraltı, yerüstü, yaxud yarımsu hәyat tәrzi keçirirlәr. Müxtәlif onurğasızlarla qidalanırlar, bәzi növlәri yırtıcıdır. Boğazlıq dövrü 11–40 gündür. Cinsi yetkinliyә 2 aylığında, yaxud 2 yaşında çatır. Çoxlu miqdarda onurğasız heyvan, o cümlәdәn meşә vә k.t. bitkilәri zәrәrvericilәrini yemәklә fayda verirlәr. Tәbii ekosistemlәrdә hәşәratların sayının tәnzimlәyicisi kimi dә onların rolu böyükdür. 450-dәn çox müasir növü mәlumdur, onlardan bәzilәrinin sayının azalma meyli var, bir sıra dar areallı növlәr isә nәsli kәsilmәk tәhlükәsi altında olub xüsusi mühafizә tәdbirlәri tәlәb edir.
Adi kirpi (Erinaceus europaeus).
