HƏYACANLANMA NƏZƏRİYYƏSİ – dәqiq hәllәri mәlum olmayan müxtәlif tip mәsәlәlәrin tәqribi hәllinin tapılmasında istifadә olunan riyazi metodların ümumi adı. H. n. o hallarda tәtbiq olunur ki, fiziki proseslәrin tәdqiqi zamanı bu prosesin xarakteristikalarını ödәyәn riyazi tәnliklәr müәyyәn edilsin vә bu tәnliklәrә daxil olan ε kiçik parametrinin (vә ya bir neçә belә parametrin) ε = 0 qiymәtindә hәmin tәnliklәr sisteminin kifayәt qәdәr sadә hәlli olsun. Bu kiçik parametr verilmiş prosesi xarakterizә edәn ilkin tәnliklәrin daxilindә aşkar şәkildә dә mövcud ola bilәr, lakin bir sıra hallarda bu parametri süni yollarla daxil etmәk lazım gәlir. H. n. verilmiş mәsәlәnin hәllini bu kiçik parametrin qüvvәtlәri ilә tәyin olunan qüvvәt sırası şәklindә ifadә edir: A = A0 + ε1A1 + ε2A2 + ... , burada A0 – ilkin prosesin hәyәcanlanmamış (e = 0) halına uyğun dәqiq hәllini, A1, A2, ... – müәyyәn üsullarla tәyin olunan ardıcıl iterasiya (hәr hansı riyazi әmәliyyatın tәkrar istifadә olunması) nәticәsindә alınan yüksәk tәrtibli әmsalları ifadә edir. Mәs., Günәş sisteminin planetlәri üçün eparametrlәri, planetlәrin qarşılıqlı cazibәsinin onların Günәş tәrәfindәn cәzb olunmasına nisbәtәn az olmasını xarakterizә edir. e = 0 olduqda planetlәrin yalnız Günәş tәrәfindәn cәzb olunduğu qәbul edilir vә onların hәrәkәti Kepler qanunları ilә ifadә olunur. Planetlәrin daha dәqiq hәrәkәt trayektoriyasını isә H.n.-nin kömәyi ilә, bütün vә ya daha nәhәng planetlәrin qarşılıqlı cazibәsini (bu tәsir elliptik orbitlәrin tәhrifinә vә ya hәyәcanlanmasına sәbәb olur; e ≠ 0) nәzәrә almaqla hesablamaq olar. H.n.-nin tәtbiq sahәlәrinә cәbri tәnliklәri, diferensial tәnliklәri (mәs., fәza mexanikasındakı hәrәkәt tәnliklәrini, dalğa tәnliklәrini), sәrbәst enerji tәnliklәrini (statistik mexanikada), Hamiltonian operatorunu (kvant mexanikasında) misal göstәrmәk olar.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HİDROKSİLAMİN
HƏYACANLANMA NƏZƏRİYYƏSİ
HƏYACANLANMA NƏZƏRİYYƏSİ – dәqiq hәllәri mәlum olmayan müxtәlif tip mәsәlәlәrin tәqribi hәllinin tapılmasında istifadә olunan riyazi metodların ümumi adı. H. n. o hallarda tәtbiq olunur ki, fiziki proseslәrin tәdqiqi zamanı bu prosesin xarakteristikalarını ödәyәn riyazi tәnliklәr müәyyәn edilsin vә bu tәnliklәrә daxil olan ε kiçik parametrinin (vә ya bir neçә belә parametrin) ε = 0 qiymәtindә hәmin tәnliklәr sisteminin kifayәt qәdәr sadә hәlli olsun. Bu kiçik parametr verilmiş prosesi xarakterizә edәn ilkin tәnliklәrin daxilindә aşkar şәkildә dә mövcud ola bilәr, lakin bir sıra hallarda bu parametri süni yollarla daxil etmәk lazım gәlir. H. n. verilmiş mәsәlәnin hәllini bu kiçik parametrin qüvvәtlәri ilә tәyin olunan qüvvәt sırası şәklindә ifadә edir: A = A0 + ε1A1 + ε2A2 + ... , burada A0 – ilkin prosesin hәyәcanlanmamış (e = 0) halına uyğun dәqiq hәllini, A1, A2, ... – müәyyәn üsullarla tәyin olunan ardıcıl iterasiya (hәr hansı riyazi әmәliyyatın tәkrar istifadә olunması) nәticәsindә alınan yüksәk tәrtibli әmsalları ifadә edir. Mәs., Günәş sisteminin planetlәri üçün eparametrlәri, planetlәrin qarşılıqlı cazibәsinin onların Günәş tәrәfindәn cәzb olunmasına nisbәtәn az olmasını xarakterizә edir. e = 0 olduqda planetlәrin yalnız Günәş tәrәfindәn cәzb olunduğu qәbul edilir vә onların hәrәkәti Kepler qanunları ilә ifadә olunur. Planetlәrin daha dәqiq hәrәkәt trayektoriyasını isә H.n.-nin kömәyi ilә, bütün vә ya daha nәhәng planetlәrin qarşılıqlı cazibәsini (bu tәsir elliptik orbitlәrin tәhrifinә vә ya hәyәcanlanmasına sәbәb olur; e ≠ 0) nәzәrә almaqla hesablamaq olar. H.n.-nin tәtbiq sahәlәrinә cәbri tәnliklәri, diferensial tәnliklәri (mәs., fәza mexanikasındakı hәrәkәt tәnliklәrini, dalğa tәnliklәrini), sәrbәst enerji tәnliklәrini (statistik mexanikada), Hamiltonian operatorunu (kvant mexanikasında) misal göstәrmәk olar.
HƏYACANLANMA NƏZƏRİYYƏSİ
HƏYACANLANMA NƏZƏRİYYƏSİ – dәqiq hәllәri mәlum olmayan müxtәlif tip mәsәlәlәrin tәqribi hәllinin tapılmasında istifadә olunan riyazi metodların ümumi adı. H. n. o hallarda tәtbiq olunur ki, fiziki proseslәrin tәdqiqi zamanı bu prosesin xarakteristikalarını ödәyәn riyazi tәnliklәr müәyyәn edilsin vә bu tәnliklәrә daxil olan ε kiçik parametrinin (vә ya bir neçә belә parametrin) ε = 0 qiymәtindә hәmin tәnliklәr sisteminin kifayәt qәdәr sadә hәlli olsun. Bu kiçik parametr verilmiş prosesi xarakterizә edәn ilkin tәnliklәrin daxilindә aşkar şәkildә dә mövcud ola bilәr, lakin bir sıra hallarda bu parametri süni yollarla daxil etmәk lazım gәlir. H. n. verilmiş mәsәlәnin hәllini bu kiçik parametrin qüvvәtlәri ilә tәyin olunan qüvvәt sırası şәklindә ifadә edir: A = A0 + ε1A1 + ε2A2 + ... , burada A0 – ilkin prosesin hәyәcanlanmamış (e = 0) halına uyğun dәqiq hәllini, A1, A2, ... – müәyyәn üsullarla tәyin olunan ardıcıl iterasiya (hәr hansı riyazi әmәliyyatın tәkrar istifadә olunması) nәticәsindә alınan yüksәk tәrtibli әmsalları ifadә edir. Mәs., Günәş sisteminin planetlәri üçün eparametrlәri, planetlәrin qarşılıqlı cazibәsinin onların Günәş tәrәfindәn cәzb olunmasına nisbәtәn az olmasını xarakterizә edir. e = 0 olduqda planetlәrin yalnız Günәş tәrәfindәn cәzb olunduğu qәbul edilir vә onların hәrәkәti Kepler qanunları ilә ifadә olunur. Planetlәrin daha dәqiq hәrәkәt trayektoriyasını isә H.n.-nin kömәyi ilә, bütün vә ya daha nәhәng planetlәrin qarşılıqlı cazibәsini (bu tәsir elliptik orbitlәrin tәhrifinә vә ya hәyәcanlanmasına sәbәb olur; e ≠ 0) nәzәrә almaqla hesablamaq olar. H.n.-nin tәtbiq sahәlәrinә cәbri tәnliklәri, diferensial tәnliklәri (mәs., fәza mexanikasındakı hәrәkәt tәnliklәrini, dalğa tәnliklәrini), sәrbәst enerji tәnliklәrini (statistik mexanikada), Hamiltonian operatorunu (kvant mexanikasında) misal göstәrmәk olar.
