HƏZARƏLƏR (far.
– min nәfәrdәn ibarәt qoşun növü) – Əfqanıstanda yaşayan irandilli xalq. Orta Əfqanıstan d-rının ş.-indә, әsasәn, Sәri-Pol, Qur, Bamian, Daykundi, Uruzqan, Qәznә vil.-lәrindә (Hәzarәcat, yaxud Hәzarıstan tarixi vil.) yaşayırlar. Sayları 2,5 mln.-dan 6,5 mln. nәfәrәdәkdir (2015; Əfqanıstanda sayca 3-cü qrupdur). İran dillәrinin c.-q. yarımqrupuna daxil olan hәzarә dilindә (tәrkibindә monqol dillәrindәn bir çox alınma söz var) danışırlar; dәri dili dә yayılmışdır. H.-in tәqr. 0,5 mln. nәfәri İranda, tәqr. 0,2 mln. nәfәri Pakistanın c.-q.-indә (Bәlucistanda) yaşayır. Əfqanıstanın şm.- q.-indә (Badgis vil. vә Herat vil.-nin ş.-i) çaharaymaklılar arasında yaşayan qrupda H. adlandırılır. Dindarları müsәlmandır. H. 13–15 әsrlәrdә yerli әhali ilә qaynayıb-qarışmış Orta Asiyadan gәlmәlәrin (ehtimal ki, Çingiz xan vә onun xәlәflәri tәrәfindәn burada yerlәşdirilmiş hәrbi mәskunların) nәsillәridir. Monqol (oyratlar, naymanlar, bahrinlәr, barlaslar, merketlәr, onqutlar vә s.) vә türk (qıpçaqlar, karlular, qazaxlar, qırğızlar, türkmәnlәr, uyğurlar vә s.) mәnşәli tayfalara bölünürlәr. Mәnbәlәrdә 16 әsrdәn qeyd edilirlәr. 19 әsrәdәk monqol dilindә danışmışlar. Hәzarәcat 19 әsrin sonunadәk, Əbdürrәhman tәrәfindәn fәth olunanadәk tәcrid vәziyyәtini saxlamışdır. Hәmin vaxt baş verәn üsyanlar yatırılmış, H. kütlәvi repressiyalara vә köçürülmәyә mәruz qalmışlar; onların çoxu Pakistana qaçmışdır. H.-in üsyanları 20 әsrdә dә davam etmişdir. 1933 ildә H.-dәn olan Əbdülxaliq adlı bir tәlәbә Əfqanıstan hakimi Mәhәmmәd Nadir şahı qәtlә yetirmişdir. 1970-ci illәrdәn H.-in dünyәvi vә dini tәmayüllü (İranpәrәst) milli partiyaları meydana gәlmәyә başlamışdır. 20 әsrin sonunda taliblәr tәrәfindәn kütlәvi qırğına mәruz qalmışlar. Ənәnәvi mәşğuliyyәtlәri suvarma әkinçiliyidir; şm.-da köçәbә maldarlıq üstünlük tәşkil edir. Kaftan, şalvar, qış üçün damalı örtüyün (şoli) hazırlandığı mahud (barak) istehsalı inkişaf etmişdir. Yaşayış mәskәnlәri künclәrindә bürclәr olan möhkәm qalalardır; Evlәri divara bitişik tikilir, hәyәt evin ortasında olur. Xanların vә ya mәliklәrin başçılıq etdiyi tayfalar mövcud idi. Qohumluğu ata xәtti üzrә hesablanan qәbilәlәr (xanvar) saxlanılmışdır.
– min nәfәrdәn ibarәt qoşun növü) – Əfqanıstanda yaşayan irandilli xalq. Orta Əfqanıstan d-rının ş.-indә, әsasәn, Sәri-Pol, Qur, Bamian, Daykundi, Uruzqan, Qәznә vil.-lәrindә (Hәzarәcat, yaxud Hәzarıstan tarixi vil.) yaşayırlar. Sayları 2,5 mln.-dan 6,5 mln. nәfәrәdәkdir (2015; Əfqanıstanda sayca 3-cü qrupdur). İran dillәrinin c.-q. yarımqrupuna daxil olan hәzarә dilindә (tәrkibindә monqol dillәrindәn bir çox alınma söz var) danışırlar; dәri dili dә yayılmışdır. H.-in tәqr. 0,5 mln. nәfәri İranda, tәqr. 0,2 mln. nәfәri Pakistanın c.-q.-indә (Bәlucistanda) yaşayır. Əfqanıstanın şm.- q.-indә (Badgis vil. vә Herat vil.-nin ş.-i) çaharaymaklılar arasında yaşayan qrupda H. adlandırılır. Dindarları müsәlmandır. H. 13–15 әsrlәrdә yerli әhali ilә qaynayıb-qarışmış Orta Asiyadan gәlmәlәrin (ehtimal ki, Çingiz xan vә onun xәlәflәri tәrәfindәn burada yerlәşdirilmiş hәrbi mәskunların) nәsillәridir. Monqol (oyratlar, naymanlar, bahrinlәr, barlaslar, merketlәr, onqutlar vә s.) vә türk (qıpçaqlar, karlular, qazaxlar, qırğızlar, türkmәnlәr, uyğurlar vә s.) mәnşәli tayfalara bölünürlәr. Mәnbәlәrdә 16 әsrdәn qeyd edilirlәr. 19 әsrәdәk monqol dilindә danışmışlar. Hәzarәcat 19 әsrin sonunadәk, Əbdürrәhman tәrәfindәn fәth olunanadәk tәcrid vәziyyәtini saxlamışdır. Hәmin vaxt baş verәn üsyanlar yatırılmış, H. kütlәvi repressiyalara vә köçürülmәyә mәruz qalmışlar; onların çoxu Pakistana qaçmışdır. H.-in üsyanları 20 әsrdә dә davam etmişdir. 1933 ildә H.-dәn olan Əbdülxaliq adlı bir tәlәbә Əfqanıstan hakimi Mәhәmmәd Nadir şahı qәtlә yetirmişdir. 1970-ci illәrdәn H.-in dünyәvi vә dini tәmayüllü (İranpәrәst) milli partiyaları meydana gәlmәyә başlamışdır. 20 әsrin sonunda taliblәr tәrәfindәn kütlәvi qırğına mәruz qalmışlar. Ənәnәvi mәşğuliyyәtlәri suvarma әkinçiliyidir; şm.-da köçәbә maldarlıq üstünlük tәşkil edir. Kaftan, şalvar, qış üçün damalı örtüyün (şoli) hazırlandığı mahud (barak) istehsalı inkişaf etmişdir. Yaşayış mәskәnlәri künclәrindә bürclәr olan möhkәm qalalardır; Evlәri divara bitişik tikilir, hәyәt evin ortasında olur. Xanların vә ya mәliklәrin başçılıq etdiyi tayfalar mövcud idi. Qohumluğu ata xәtti üzrә hesablanan qәbilәlәr (xanvar) saxlanılmışdır.
