HİBRİDOLOJİ ANALİZ – bir sıra nәsillәrdә adәtәn hibridlәşmә vә onun nәticәlәri әsasında fәrdlәrin, xәtlәrin genotiplәrini müәyyәnlәşdirmәk mәqsәdilә әlamәtlәrin irsәn keçmәsinin öyrәnilmәsi; genetik analizin tәrkib hissәsidir. H.a.-in banisi Q.Mendel (1866) olmuşdur; onun işlәnib hazırlanma vasitәsi hibridoloji metoddur. H.a. dedikdә başlanğıc materialın, çarpazlaşmanın müәyyәn sxemi vә bu çarpazlaşmaların bütün törәmәlәrinin miqdari uçotu başa düşülür. Diploid orqanizmlәrdә (yaxud poliploid) birinci çarpazlaşdırmanın ilk valideyn formaları öyrәnilәn әlamәtlәrә nәzarәt edәn genlәrin müxtәlif allellәri üzrә homoziqotluqla sәciyyәlәnmәlidir. Bu valideyn formalarından hәr birindә daha çox ardıcıl çarpazlaşdıma ayrı-ayrı әlamәt variantlarının irsәnalınma sabitliyinә görә müәyyәnlәşdirilir. Müxtәlif valideyn formalarının (P) hibridlәşdirilmәsi ilә birinci nәslin hibridlәri (F1) alınır vә onların fenotipi qiymәtlәndirilir. Valideyn formalarının resiprok çarpazlaşdırılmasının nәticәlәri sitoplazmatik, autosom, cinslә ilişmiş (qoşulmuş) irsәnalınma әlamәtlәrin tiplәrinә işarә edir. H.a.-in sonrakı mәrhәlәsi ikinci nәslin hibridlәrinin (F2) alınmasıdır; bu, fәrdlәrin öz aralarında çarpazlaşması, yaxud F1 fәrdlәrinin öz-özünә mayalanması vә bütün törәmәlәr arasında fenotipә görә parçalanmanın miqdari uçotu ilә aparılır. Bunun nәticәsindә F1-in genotipini, onların heteroziqotluğunu müәyyәnlәşdirmәk, öyrәnilәn әlamәtlәrin inkişafına nәzarәt edәn ayrı-ayrı genlәri, onların miqdarını (monogenliyi, poligenliyi) vә qarşılıqlı tәsirinin xarakterini üzә çıxarmaq mümkün olur. Bundan başqa poligen irsәnalınma zamanı F2 analizi ilişikliyin bir, yaxud müxtәlif qruplarında aşkara çıxarılan genlәrin qarşılıqlı lokalizasiyasını müәyyәn etmәyә sәbәb olur. Genlәrin ilişmәsi aşkar edildik dә onların arasındakı genetik mәsafәni (onların arasındakı rekombinasiyaların tezliyinin uçotu aparılmaqla) müәyyәn edir vә xromosomların genetik xәritәlәri (ilişmәlәr qrupunun xәritәlәri) düzәldilir. Formanın bütün ressesiv әlamәtlәri olan F1 fәrdlәrinin çarpazlaşması bu cәhәtdәn daha mәlumatlıdır. Fenotipә görә parçalanma әsasında bu cür çarpazlaşmanın kömәyi ilә F hibridlәrindә qamet tiplәrinin nisbәti müәyyәn edilir. Öz-özünә mayalanan orqanizmlәrdә bu mәqsәdlә F fәrdlәrinin öz-özünә mayalanmasının (öz-özünә tozlanma) nәticәsi olan 3-cü nәsil (F3) hibridlәrindәn istifadә etmәk olar. H.a.-in variantı olan genom analizinin nәticәlәrinә әsasәn hibrid müxtәlif genlәrin miqdari vә onların homolojilik dәrәcәsi tәyin edilir. İnsanda H.a.-in analoqu genealoji metoddur. Görünәn haploid fazalı mikroorqanizmlәrdә hәyat tsiklinin F1 hibridlәri diploiddir vә meyozun gedişindә әmәlә gәlәn parçalanma artıq onların haploid nәsillәrindә aşkara çıxır, bu da analizi әhәmiyyәtli dәrәcәdә sadәlәşdirir. Bir sıra hallarda (kisәli göbәlәklәr, yosunlar) belә nәsillәr (qametlәr) bir neçә müddәt birlikdә qalır, onları ayırmaqla hәr bir ayrıca meyoz hadisәsinin analizini (tetrad analiz) aparmağa sәbәb olur. Göbәlәklәrdә H.a. hәmçinin haploid vegetativ hüceyrәlәrin (hiflәr) birlәşdiyi paraseksual tsikldәn istifadә etmәklә aparılır. H.a. çoxhüceyrәli orqanizmlәrin somatik hüceyrәlәri sәviyyәsindә dә aparılır. Hibrid hüceyrәlәrin tәrkibindә valideynlәrin ikilәşmiş xromosom dәstinin olması onun xüsusiyyәtidir; hibridlәrin nәsillәri mitozun gedişindә yaranır. Hüceyrә tsiklinin genetik nәzarәti, poligen xәstәliklәr vә şişәmәlәgәlmәnin genetik problemlәri bu metodla tәdqiq edilir. Bakteriyalarda H.a. konyuqasiyadan, transformasiyadan vә transduksiyadan istifadәyә әsaslanır (bax Hibridlәşmә). Bunun nәticәsindә bir valideynin (resipiyentin) tam genomunu digәr valideyn (donorun) genomunun bir hissәsi ilә birlәşdirәn meroziqotalar әmәlә gәlir. Müasir genetikada heyvanlar, bitkilәr vә insanın somatik hüceyrәlәri dә daxil olmaqla eukariotların H.a.-indә dә meroziqotlardan istifadә geniş yayılmışdır. H.a.-in müxtәlif variantlarının istifadәsi irsәnalınmanın әsas qanunauyğunluqlarının universallığını vә genetik materialın universal xassәlәrinin aşkara çıxarılmasını sübut etdi. Bundan transgen orqanizmlәrin, yüksәkmәhsuldar adi bitki sortları vә heyvan cinslәrinin yaradılmasında vә onların genotipә görә qiymәtlәndirilmәsindә geniş istifadә olunur.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HİDROKİMYA
HİBRİDOLOJİ ANALİZ
HİBRİDOLOJİ ANALİZ – bir sıra nәsillәrdә adәtәn hibridlәşmә vә onun nәticәlәri әsasında fәrdlәrin, xәtlәrin genotiplәrini müәyyәnlәşdirmәk mәqsәdilә әlamәtlәrin irsәn keçmәsinin öyrәnilmәsi; genetik analizin tәrkib hissәsidir. H.a.-in banisi Q.Mendel (1866) olmuşdur; onun işlәnib hazırlanma vasitәsi hibridoloji metoddur. H.a. dedikdә başlanğıc materialın, çarpazlaşmanın müәyyәn sxemi vә bu çarpazlaşmaların bütün törәmәlәrinin miqdari uçotu başa düşülür. Diploid orqanizmlәrdә (yaxud poliploid) birinci çarpazlaşdırmanın ilk valideyn formaları öyrәnilәn әlamәtlәrә nәzarәt edәn genlәrin müxtәlif allellәri üzrә homoziqotluqla sәciyyәlәnmәlidir. Bu valideyn formalarından hәr birindә daha çox ardıcıl çarpazlaşdıma ayrı-ayrı әlamәt variantlarının irsәnalınma sabitliyinә görә müәyyәnlәşdirilir. Müxtәlif valideyn formalarının (P) hibridlәşdirilmәsi ilә birinci nәslin hibridlәri (F1) alınır vә onların fenotipi qiymәtlәndirilir. Valideyn formalarının resiprok çarpazlaşdırılmasının nәticәlәri sitoplazmatik, autosom, cinslә ilişmiş (qoşulmuş) irsәnalınma әlamәtlәrin tiplәrinә işarә edir. H.a.-in sonrakı mәrhәlәsi ikinci nәslin hibridlәrinin (F2) alınmasıdır; bu, fәrdlәrin öz aralarında çarpazlaşması, yaxud F1 fәrdlәrinin öz-özünә mayalanması vә bütün törәmәlәr arasında fenotipә görә parçalanmanın miqdari uçotu ilә aparılır. Bunun nәticәsindә F1-in genotipini, onların heteroziqotluğunu müәyyәnlәşdirmәk, öyrәnilәn әlamәtlәrin inkişafına nәzarәt edәn ayrı-ayrı genlәri, onların miqdarını (monogenliyi, poligenliyi) vә qarşılıqlı tәsirinin xarakterini üzә çıxarmaq mümkün olur. Bundan başqa poligen irsәnalınma zamanı F2 analizi ilişikliyin bir, yaxud müxtәlif qruplarında aşkara çıxarılan genlәrin qarşılıqlı lokalizasiyasını müәyyәn etmәyә sәbәb olur. Genlәrin ilişmәsi aşkar edildik dә onların arasındakı genetik mәsafәni (onların arasındakı rekombinasiyaların tezliyinin uçotu aparılmaqla) müәyyәn edir vә xromosomların genetik xәritәlәri (ilişmәlәr qrupunun xәritәlәri) düzәldilir. Formanın bütün ressesiv әlamәtlәri olan F1 fәrdlәrinin çarpazlaşması bu cәhәtdәn daha mәlumatlıdır. Fenotipә görә parçalanma әsasında bu cür çarpazlaşmanın kömәyi ilә F hibridlәrindә qamet tiplәrinin nisbәti müәyyәn edilir. Öz-özünә mayalanan orqanizmlәrdә bu mәqsәdlә F fәrdlәrinin öz-özünә mayalanmasının (öz-özünә tozlanma) nәticәsi olan 3-cü nәsil (F3) hibridlәrindәn istifadә etmәk olar. H.a.-in variantı olan genom analizinin nәticәlәrinә әsasәn hibrid müxtәlif genlәrin miqdari vә onların homolojilik dәrәcәsi tәyin edilir. İnsanda H.a.-in analoqu genealoji metoddur. Görünәn haploid fazalı mikroorqanizmlәrdә hәyat tsiklinin F1 hibridlәri diploiddir vә meyozun gedişindә әmәlә gәlәn parçalanma artıq onların haploid nәsillәrindә aşkara çıxır, bu da analizi әhәmiyyәtli dәrәcәdә sadәlәşdirir. Bir sıra hallarda (kisәli göbәlәklәr, yosunlar) belә nәsillәr (qametlәr) bir neçә müddәt birlikdә qalır, onları ayırmaqla hәr bir ayrıca meyoz hadisәsinin analizini (tetrad analiz) aparmağa sәbәb olur. Göbәlәklәrdә H.a. hәmçinin haploid vegetativ hüceyrәlәrin (hiflәr) birlәşdiyi paraseksual tsikldәn istifadә etmәklә aparılır. H.a. çoxhüceyrәli orqanizmlәrin somatik hüceyrәlәri sәviyyәsindә dә aparılır. Hibrid hüceyrәlәrin tәrkibindә valideynlәrin ikilәşmiş xromosom dәstinin olması onun xüsusiyyәtidir; hibridlәrin nәsillәri mitozun gedişindә yaranır. Hüceyrә tsiklinin genetik nәzarәti, poligen xәstәliklәr vә şişәmәlәgәlmәnin genetik problemlәri bu metodla tәdqiq edilir. Bakteriyalarda H.a. konyuqasiyadan, transformasiyadan vә transduksiyadan istifadәyә әsaslanır (bax Hibridlәşmә). Bunun nәticәsindә bir valideynin (resipiyentin) tam genomunu digәr valideyn (donorun) genomunun bir hissәsi ilә birlәşdirәn meroziqotalar әmәlә gәlir. Müasir genetikada heyvanlar, bitkilәr vә insanın somatik hüceyrәlәri dә daxil olmaqla eukariotların H.a.-indә dә meroziqotlardan istifadә geniş yayılmışdır. H.a.-in müxtәlif variantlarının istifadәsi irsәnalınmanın әsas qanunauyğunluqlarının universallığını vә genetik materialın universal xassәlәrinin aşkara çıxarılmasını sübut etdi. Bundan transgen orqanizmlәrin, yüksәkmәhsuldar adi bitki sortları vә heyvan cinslәrinin yaradılmasında vә onların genotipә görә qiymәtlәndirilmәsindә geniş istifadә olunur.
HİBRİDOLOJİ ANALİZ
HİBRİDOLOJİ ANALİZ – bir sıra nәsillәrdә adәtәn hibridlәşmә vә onun nәticәlәri әsasında fәrdlәrin, xәtlәrin genotiplәrini müәyyәnlәşdirmәk mәqsәdilә әlamәtlәrin irsәn keçmәsinin öyrәnilmәsi; genetik analizin tәrkib hissәsidir. H.a.-in banisi Q.Mendel (1866) olmuşdur; onun işlәnib hazırlanma vasitәsi hibridoloji metoddur. H.a. dedikdә başlanğıc materialın, çarpazlaşmanın müәyyәn sxemi vә bu çarpazlaşmaların bütün törәmәlәrinin miqdari uçotu başa düşülür. Diploid orqanizmlәrdә (yaxud poliploid) birinci çarpazlaşdırmanın ilk valideyn formaları öyrәnilәn әlamәtlәrә nәzarәt edәn genlәrin müxtәlif allellәri üzrә homoziqotluqla sәciyyәlәnmәlidir. Bu valideyn formalarından hәr birindә daha çox ardıcıl çarpazlaşdıma ayrı-ayrı әlamәt variantlarının irsәnalınma sabitliyinә görә müәyyәnlәşdirilir. Müxtәlif valideyn formalarının (P) hibridlәşdirilmәsi ilә birinci nәslin hibridlәri (F1) alınır vә onların fenotipi qiymәtlәndirilir. Valideyn formalarının resiprok çarpazlaşdırılmasının nәticәlәri sitoplazmatik, autosom, cinslә ilişmiş (qoşulmuş) irsәnalınma әlamәtlәrin tiplәrinә işarә edir. H.a.-in sonrakı mәrhәlәsi ikinci nәslin hibridlәrinin (F2) alınmasıdır; bu, fәrdlәrin öz aralarında çarpazlaşması, yaxud F1 fәrdlәrinin öz-özünә mayalanması vә bütün törәmәlәr arasında fenotipә görә parçalanmanın miqdari uçotu ilә aparılır. Bunun nәticәsindә F1-in genotipini, onların heteroziqotluğunu müәyyәnlәşdirmәk, öyrәnilәn әlamәtlәrin inkişafına nәzarәt edәn ayrı-ayrı genlәri, onların miqdarını (monogenliyi, poligenliyi) vә qarşılıqlı tәsirinin xarakterini üzә çıxarmaq mümkün olur. Bundan başqa poligen irsәnalınma zamanı F2 analizi ilişikliyin bir, yaxud müxtәlif qruplarında aşkara çıxarılan genlәrin qarşılıqlı lokalizasiyasını müәyyәn etmәyә sәbәb olur. Genlәrin ilişmәsi aşkar edildik dә onların arasındakı genetik mәsafәni (onların arasındakı rekombinasiyaların tezliyinin uçotu aparılmaqla) müәyyәn edir vә xromosomların genetik xәritәlәri (ilişmәlәr qrupunun xәritәlәri) düzәldilir. Formanın bütün ressesiv әlamәtlәri olan F1 fәrdlәrinin çarpazlaşması bu cәhәtdәn daha mәlumatlıdır. Fenotipә görә parçalanma әsasında bu cür çarpazlaşmanın kömәyi ilә F hibridlәrindә qamet tiplәrinin nisbәti müәyyәn edilir. Öz-özünә mayalanan orqanizmlәrdә bu mәqsәdlә F fәrdlәrinin öz-özünә mayalanmasının (öz-özünә tozlanma) nәticәsi olan 3-cü nәsil (F3) hibridlәrindәn istifadә etmәk olar. H.a.-in variantı olan genom analizinin nәticәlәrinә әsasәn hibrid müxtәlif genlәrin miqdari vә onların homolojilik dәrәcәsi tәyin edilir. İnsanda H.a.-in analoqu genealoji metoddur. Görünәn haploid fazalı mikroorqanizmlәrdә hәyat tsiklinin F1 hibridlәri diploiddir vә meyozun gedişindә әmәlә gәlәn parçalanma artıq onların haploid nәsillәrindә aşkara çıxır, bu da analizi әhәmiyyәtli dәrәcәdә sadәlәşdirir. Bir sıra hallarda (kisәli göbәlәklәr, yosunlar) belә nәsillәr (qametlәr) bir neçә müddәt birlikdә qalır, onları ayırmaqla hәr bir ayrıca meyoz hadisәsinin analizini (tetrad analiz) aparmağa sәbәb olur. Göbәlәklәrdә H.a. hәmçinin haploid vegetativ hüceyrәlәrin (hiflәr) birlәşdiyi paraseksual tsikldәn istifadә etmәklә aparılır. H.a. çoxhüceyrәli orqanizmlәrin somatik hüceyrәlәri sәviyyәsindә dә aparılır. Hibrid hüceyrәlәrin tәrkibindә valideynlәrin ikilәşmiş xromosom dәstinin olması onun xüsusiyyәtidir; hibridlәrin nәsillәri mitozun gedişindә yaranır. Hüceyrә tsiklinin genetik nәzarәti, poligen xәstәliklәr vә şişәmәlәgәlmәnin genetik problemlәri bu metodla tәdqiq edilir. Bakteriyalarda H.a. konyuqasiyadan, transformasiyadan vә transduksiyadan istifadәyә әsaslanır (bax Hibridlәşmә). Bunun nәticәsindә bir valideynin (resipiyentin) tam genomunu digәr valideyn (donorun) genomunun bir hissәsi ilә birlәşdirәn meroziqotalar әmәlә gәlir. Müasir genetikada heyvanlar, bitkilәr vә insanın somatik hüceyrәlәri dә daxil olmaqla eukariotların H.a.-indә dә meroziqotlardan istifadә geniş yayılmışdır. H.a.-in müxtәlif variantlarının istifadәsi irsәnalınmanın әsas qanunauyğunluqlarının universallığını vә genetik materialın universal xassәlәrinin aşkara çıxarılmasını sübut etdi. Bundan transgen orqanizmlәrin, yüksәkmәhsuldar adi bitki sortları vә heyvan cinslәrinin yaradılmasında vә onların genotipә görә qiymәtlәndirilmәsindә geniş istifadә olunur.
