HİDRİDLƏR – hidrogenin aşağı elektromәn filikli elementlәrlә kimyәvi birlәşmәlәri. Ən geniş yayılmış binar H. kimyәvi rabitәnin növünә görә ion, kovalent vә metalabәnzәr H.-ә ayrılır. İon H.-i qәlәvi vә qәlәvi-torpaq metallar әmәlә gәtirir (mәs., NaH, CaH2); tәrkibindә metal kation vә hidrid-anion H– olan kristal qәfәsli bәrk maddәlәrdir. Onlar termiki davamsızdır, yüksәk kimyәvi aktivliyә malikdir vә güclü reduksiyaedicidir; ion H. Al vә B-un halogenidlәri vә ya hidridlәri ilә kompleks H. әmәlә gәtirir. İon H.-i әridilmiş metalların hidrogenlә qarşılıqlı tәsirindәn alınır. Reduksiyaedici, (mәs., metalları onların oksid vә halogenidlәrindәn almaq üçün) hidrogen mәnbәyi vә raket yanacağı kimi tәtbiq edilir. Qeyri metalları, hәmçinin Al, Be, Sn, Sb, As, Te, Ge kovalent molekulyar H. әmәlә gәtirir; qaz vә ya uçucu maye halında ola bilәr; elektronçatışmayan H. (mәs, AlH3, BeH2) polimer strukturlar әmәlә gәtirir vә bәrk maddәlәrdir. Bәzi elementlәr (mәs., B, Si, P) hidrogenlә tәrkibindә element – element rabitәsi olan çoxlu birlәşmәlәr (bax Borhidrogenlәr, Silanlar, Fosfinlәr) әmәlә gәtirir. Kovalent H. termiki davamsızdır, yüksәk reaksiya qabiliyyәtinә malikdir vә güclü reduksiyaedicidir; çoxu zәhәrlidir. Onlar müvafiq elementlәrin halogenidlәrinin ion (әsasәn LiH) vә ya kompleks H. ilә mübadilә reaksiyasından alınır. SiH4, GeH4, AsH3 yarımkeçirici plyonka örtüklәrin, PH3, B2H6 isә metalların sәthinin qoruyucu örtüklәrinin alınmasında istifadә olunur. Keçid metalların vә nadir torpaq elementlәrin H.-i metalabәnzәr H.-ә aiddir; metal parıltılı kristallik maddәlәrdir. Qeyri stexiometrik tәrkiblidirlәr vә hidrogenin metala daxil edilmәsinin bәrk mәhlulları kimi baxıla bilәr. Yüksәk istilik vә elektrik keçiriciliyinә malikdir. Onlar metalların hidrogenlә qarşılıqlı tәsirindәn alınır. Metalabәnzәr H.-in әmәlәgәlmә mexanizminә – molekulyar hidrogenin metal sәthindә adsorbsiyası, H2-nin atomlara dissosiasiyası vә hidrogen atomlarının metalın kristal qәfәsinә diffuziyası daxildir. Metala bәnzәr H. katalizator (әsasәn, Ni, Pd vә Pt-in H.-i) kimi hidrogenlәşmә – dehid rogenlәşmә proseslәrindә geniş tәtbiq edilir. Hidrogenin intermetal birlәşmәlәrlә (mәs., TiFe, LaNi5) qarşılıqlı tәsirindәn intermetallidlәrin H.-ini (mәs., TiFeH2) almaq olar; onlar atmosfer tәzyiqindә hidrogeni yüksәk sürәtlә dönәn udur. Metal vә intermetallidlәrin H.-i hidrid hidrogen akkumulyatorları kimi istifadә olunur.
Əd.: Гидриды Mеталлов / Под ред. Б. Мюллера. М., 1973.
