HİDROGENLƏŞMƏ – hidrogenin, üzvi birlәşmәlәrin molekullarının çoxqat rabitәlәrinә birlәşmә reaksiyası; mәs., CH3CH=CH2 + H2 → CH3CH2–CH3. 20–200ºC temp-rda vә H2-nin 1–70Mpa tәzyiqdә, katalizator kimi metalların (Fe, Ni, Co, Pt, Pd, Os), onların oksidlәrinin (NiO, CoO, Cr2O3), yaxud sulfidlәrinin (WS2, MoS2) vә s. iştirakı ilә gedәn heterogen H. daha çox yayılmışdır. Alkin, alken vә nitro birlәşmәlәrin H.-si kifayәt qәdәr asan, aromatik karbohidrogenlәr, aldehidlәr, ketonlar, karbon turşuları vә onların törәmәlәri çәtin hidrogenlәşir. Sәnayedә bitki yağları (bax Yağların hidrogenlәşdirilmәsi) vә neft fraksiyalarının (bax Neft mәhsullarının hidrogenlәşdirilmәsi) H.-si hәyata keçirilir. H.-dәn aralıq mәhsullar (mәs., fenol, benzol, adipin turşusunun dinitrili) almaq üçün istifadә olunur. Homogen H. katalizatorların (Pt, Rh vә d. metalların kompleks birlәşmәlәri) iştirakı ilә vә ya qeyri katalitik üsulla hәyata keçirilir; sonuncuda hidrogen donoru kimi metalların turşu yaxud, ammonyakda vә qәlәvi metalların spirtdә mәhlulları, metalların kompleks hidridlәri (mәs., Na[BH4]), boranlar istifadә olunur. Homogen H., mәs., optiki aktiv maddәlәrin sintezindә tәtbiq edilir. Üzvi birlәşmәlәrin molekulundan çox qat rabitәnin әmәlә gәlmәsi ilә hidrogen atomlarının eliminlәşmә reaksiyası dehirogenlәşmә adlanır. Dehidrogenlәşmә heterogen H.-yә nisbәtәn daha yüksәk temp-rlarda (300–550ºC) vә aşağı tәzyiqlәrdә (0,1–5MPa), hidrogenlәşmә katalizatorlarının iştirakı ilә aparılır. Sәnayedә butan, izopentan vә etilben zolun dehidrogenlәşmәsindәn müvafiq olaraq butadien, izopren, stirol alınır.
Əd.: Л е б е д о в Н.Н. Химия и технология основного органического и нефтехими ческого синтеза. 4-е изд. М., 1988.
