HİDROLİZ (hidro ... +... liz) – kimyәvi birlәşmә ilә su arasında dәyişmә reaksiyası. Müxtәlif sinif birlәşmәlәr, o cümlәdәn duzlar, karbohidratlar, zülallar, yağlar hidrolizә uğrayır. H. sabiti (H. reaksiyasının tarazlıq sabiti) vә H. dәrәcәsi (H. olunmuş hissәciklәrin mәhlula daxil edilmiş ümumi hissәciklәrin sayına nisbәti) ilә xarakterizә olunur; mәhlul durulaşdıqda vә temp-r artdıqca H. dәrәcәsi artır. Duzların H.-indәn әsas vә turşu әmәlә gәlir. Bu, әksәr hallarda dönәn reaksiyadır. Duzun tәbiәtindәn asılı olaraq H. bir neçә növә bölünür. Qüvvәtli әsasın kationu ilә qüvvәtli turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzlar (mәs., NaNO3, KCl) adi şәraitdә H.-ә uğramır, onların sulu mәhlulları neytral reaksiya göstәrir. Qüvvәtli әsasın kationu ilә zәif turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzların (CH3COONa, Na2CO3) H.-i zamanı mәhlulda anionların protonlaşması vә OH– ionların qatılığının artması baş verir. Zәif әsasın kationu ilә qüvvәtli turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzların (mәs., AlCl3) sulu mәhlulları H3O+ ionunun yaranması hesabına turş reaksiya göstәrir. Zәif әsasın kationu ilә zәif turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzların, mәs., Cu(OOCCH3)2 sulu mәhlulları zәif turşu vә ya zәif әsasi reaksiyaya malik ola bilәr. Çox zәif әsasın kationu vә çox zәif turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzlar (mәs., Al2S3) dönmәyәn H. olunur. Qeyri-metal halogenidlәrin (mәs., PCl3) H.-indәn oksigenli (H3PO3) vә hidrogen-halogenid (HCl) turşular әmәlә gәlir. H. sayәsindә turşuluğu sabit kәmiyyәt olan bufer sistemlәr mövcuddur ki, bu da mühüm fizioloji әhәmiyyәt kәsb edir. Üzvi birlәşmәlәrin H.-i – suyun tәsiri ilә molekulda rabitәnin qırılması turşu vә ya әsasların, elәcә dә reaksiyamәh sullarından biri ilә möhkәm birlәşmәk qabiliyyәtinә malik metal ionlarının iştirakı ilә xeyli sürәtlәnir. H. spirt, aldehid, keton, vә karbon turşularını karbohidrogenlәrin halogentörәmәlәrindәn, karbon turşularının anhidridlәri, halogenanhidridlәri, amid vә mürәkkәb efirlәrindәn, müxtәlif element-üzvi birlәşmәlәr vә qlükozidlәrdәn almaq üçün istifadә olunur. Tәbii birlәşmәlәrin H.-ini yüksәk selektivliklә kataliz edәn böyük qrup fermentlәr mövcuddur (bax Hidrolazalar). Biopolimerlәrin quruluşunun tәdqiq üsullarının әksәriyyәti molekulda mürәkkәb efir, qlükozid, peptid әlaqәlәrinin hidrolitik parçalanmasına әsaslanır. H. proseslәri hidrometallurgiyada, әlvan metallurgiyada, qida, toxuculuq vә әczaçılıq sәnayesindә geniş istifadә olunur. Üzvi birlәşmәlәrin H.-i qlükoza, etil spirti, karbon turşuları vә s. istehsalında tәtbiq edilir. Yağların H.-i yuyucu vasitәlәrin vә qliserinin sәnayedә alınmasının әsasını tәşkil edir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
GİYAN – HİNDİSTAN YARIMADASI
HİDROLİZ
HİDROLİZ (hidro ... +... liz) – kimyәvi birlәşmә ilә su arasında dәyişmә reaksiyası. Müxtәlif sinif birlәşmәlәr, o cümlәdәn duzlar, karbohidratlar, zülallar, yağlar hidrolizә uğrayır. H. sabiti (H. reaksiyasının tarazlıq sabiti) vә H. dәrәcәsi (H. olunmuş hissәciklәrin mәhlula daxil edilmiş ümumi hissәciklәrin sayına nisbәti) ilә xarakterizә olunur; mәhlul durulaşdıqda vә temp-r artdıqca H. dәrәcәsi artır. Duzların H.-indәn әsas vә turşu әmәlә gәlir. Bu, әksәr hallarda dönәn reaksiyadır. Duzun tәbiәtindәn asılı olaraq H. bir neçә növә bölünür. Qüvvәtli әsasın kationu ilә qüvvәtli turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzlar (mәs., NaNO3, KCl) adi şәraitdә H.-ә uğramır, onların sulu mәhlulları neytral reaksiya göstәrir. Qüvvәtli әsasın kationu ilә zәif turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzların (CH3COONa, Na2CO3) H.-i zamanı mәhlulda anionların protonlaşması vә OH– ionların qatılığının artması baş verir. Zәif әsasın kationu ilә qüvvәtli turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzların (mәs., AlCl3) sulu mәhlulları H3O+ ionunun yaranması hesabına turş reaksiya göstәrir. Zәif әsasın kationu ilә zәif turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzların, mәs., Cu(OOCCH3)2 sulu mәhlulları zәif turşu vә ya zәif әsasi reaksiyaya malik ola bilәr. Çox zәif әsasın kationu vә çox zәif turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzlar (mәs., Al2S3) dönmәyәn H. olunur. Qeyri-metal halogenidlәrin (mәs., PCl3) H.-indәn oksigenli (H3PO3) vә hidrogen-halogenid (HCl) turşular әmәlә gәlir. H. sayәsindә turşuluğu sabit kәmiyyәt olan bufer sistemlәr mövcuddur ki, bu da mühüm fizioloji әhәmiyyәt kәsb edir. Üzvi birlәşmәlәrin H.-i – suyun tәsiri ilә molekulda rabitәnin qırılması turşu vә ya әsasların, elәcә dә reaksiyamәh sullarından biri ilә möhkәm birlәşmәk qabiliyyәtinә malik metal ionlarının iştirakı ilә xeyli sürәtlәnir. H. spirt, aldehid, keton, vә karbon turşularını karbohidrogenlәrin halogentörәmәlәrindәn, karbon turşularının anhidridlәri, halogenanhidridlәri, amid vә mürәkkәb efirlәrindәn, müxtәlif element-üzvi birlәşmәlәr vә qlükozidlәrdәn almaq üçün istifadә olunur. Tәbii birlәşmәlәrin H.-ini yüksәk selektivliklә kataliz edәn böyük qrup fermentlәr mövcuddur (bax Hidrolazalar). Biopolimerlәrin quruluşunun tәdqiq üsullarının әksәriyyәti molekulda mürәkkәb efir, qlükozid, peptid әlaqәlәrinin hidrolitik parçalanmasına әsaslanır. H. proseslәri hidrometallurgiyada, әlvan metallurgiyada, qida, toxuculuq vә әczaçılıq sәnayesindә geniş istifadә olunur. Üzvi birlәşmәlәrin H.-i qlükoza, etil spirti, karbon turşuları vә s. istehsalında tәtbiq edilir. Yağların H.-i yuyucu vasitәlәrin vә qliserinin sәnayedә alınmasının әsasını tәşkil edir.
HİDROLİZ
HİDROLİZ (hidro ... +... liz) – kimyәvi birlәşmә ilә su arasında dәyişmә reaksiyası. Müxtәlif sinif birlәşmәlәr, o cümlәdәn duzlar, karbohidratlar, zülallar, yağlar hidrolizә uğrayır. H. sabiti (H. reaksiyasının tarazlıq sabiti) vә H. dәrәcәsi (H. olunmuş hissәciklәrin mәhlula daxil edilmiş ümumi hissәciklәrin sayına nisbәti) ilә xarakterizә olunur; mәhlul durulaşdıqda vә temp-r artdıqca H. dәrәcәsi artır. Duzların H.-indәn әsas vә turşu әmәlә gәlir. Bu, әksәr hallarda dönәn reaksiyadır. Duzun tәbiәtindәn asılı olaraq H. bir neçә növә bölünür. Qüvvәtli әsasın kationu ilә qüvvәtli turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzlar (mәs., NaNO3, KCl) adi şәraitdә H.-ә uğramır, onların sulu mәhlulları neytral reaksiya göstәrir. Qüvvәtli әsasın kationu ilә zәif turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzların (CH3COONa, Na2CO3) H.-i zamanı mәhlulda anionların protonlaşması vә OH– ionların qatılığının artması baş verir. Zәif әsasın kationu ilә qüvvәtli turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzların (mәs., AlCl3) sulu mәhlulları H3O+ ionunun yaranması hesabına turş reaksiya göstәrir. Zәif әsasın kationu ilә zәif turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzların, mәs., Cu(OOCCH3)2 sulu mәhlulları zәif turşu vә ya zәif әsasi reaksiyaya malik ola bilәr. Çox zәif әsasın kationu vә çox zәif turşunun anionundan әmәlә gәlmiş duzlar (mәs., Al2S3) dönmәyәn H. olunur. Qeyri-metal halogenidlәrin (mәs., PCl3) H.-indәn oksigenli (H3PO3) vә hidrogen-halogenid (HCl) turşular әmәlә gәlir. H. sayәsindә turşuluğu sabit kәmiyyәt olan bufer sistemlәr mövcuddur ki, bu da mühüm fizioloji әhәmiyyәt kәsb edir. Üzvi birlәşmәlәrin H.-i – suyun tәsiri ilә molekulda rabitәnin qırılması turşu vә ya әsasların, elәcә dә reaksiyamәh sullarından biri ilә möhkәm birlәşmәk qabiliyyәtinә malik metal ionlarının iştirakı ilә xeyli sürәtlәnir. H. spirt, aldehid, keton, vә karbon turşularını karbohidrogenlәrin halogentörәmәlәrindәn, karbon turşularının anhidridlәri, halogenanhidridlәri, amid vә mürәkkәb efirlәrindәn, müxtәlif element-üzvi birlәşmәlәr vә qlükozidlәrdәn almaq üçün istifadә olunur. Tәbii birlәşmәlәrin H.-ini yüksәk selektivliklә kataliz edәn böyük qrup fermentlәr mövcuddur (bax Hidrolazalar). Biopolimerlәrin quruluşunun tәdqiq üsullarının әksәriyyәti molekulda mürәkkәb efir, qlükozid, peptid әlaqәlәrinin hidrolitik parçalanmasına әsaslanır. H. proseslәri hidrometallurgiyada, әlvan metallurgiyada, qida, toxuculuq vә әczaçılıq sәnayesindә geniş istifadә olunur. Üzvi birlәşmәlәrin H.-i qlükoza, etil spirti, karbon turşuları vә s. istehsalında tәtbiq edilir. Yağların H.-i yuyucu vasitәlәrin vә qliserinin sәnayedә alınmasının әsasını tәşkil edir.
