HİMALAY DAĞLARI (sanskritcә ximalayya – qar iqamәtgahı; xima – qar + alayya – ev, mәskan) – Yer kürәsinin әn hündür dağ sistemi. Asiyada (Çin, Pakistan, Hindistan, Butan vә Nepal) Tibet yaylası ilә Hind-Qanq düzәnliyi arasında yerlәşir. Tәqr. 2500 km mәsafәdә uzanır; eni 200–350 km, sah. tәqr. 650 min km2, hünd. 8848 m-dir (Comolunqma d., digәr adı Everest; Yer kürәsinin әn yüksәk zirvәsi). 10 zirvәnin hünd. 8000 m-әni keçir.
Relyef. H.d. şm.-q.-dәn c.-ş.-ә bir-birinә paralel uzanan üç silsilәdәn ibarәtdir. Silsilәlәr c.-dan şm.-a doğru pillәli şәkildә qalxır. İlk pillә Sivalik (Ön Himalay) silsilәsindәn ibarәtdir. Hünd. 3647 m-әdәk (Çaur d.), eni 120 km-әdәkdir. Çay dәrәlәri ilә dәrin parçalanmışdır. Kiçik (Alçaq) H.d. Sivalik silsilәsindәn tektonik qırılma ilә ayrılır. Ayrı-ayrı massiv vә silsilәlәrdәn ibarәtdir. Silsilәlәr güclü parçalanmışdır; c. yamacları sıldırımlı, şm. yamacları nisbәtәn mailidir. Böyük (Yüksәk) H.d., yaxud Baş Himalay silsilәsi Kiçik H.d.-ndan dağarası çökәkliklәr vә qәdim buzlaq çuxurları zәnciri ilә ayrılır. H.d.-nın bu hissәsi üçün buzlaq relyef formaları (karlar, tәknәlәr, ekzarasiya formaları, morenlәr) xarakterikdir. H.d.-nda eroziya proseslәri intensivdir, tez-tez sürüşmәlәr, daşqınlar, orta vә yüksәk dağlıqda uçqunlar olur.
Himalay dağları. Comolunqma (Everest) zirvәsi.
Geoloji quruluş vә faydalı qazıntılar. H.d. tektonik cәhәtdәn eyni adlı örtük qırışığından ibarәt dağ sistemidir; Kaynozoyun Alp-Himalay mütәhәrrik qurşağına daxildir. Geol. quruluşunda relyefin pillәlәrinә uyğun üç zona (Yüksәk H.d., Alçaq H.d. vә Ön H.d.) ayırırlar. Yüksәk H.d. zonası öz növbәsindә Orta Proterozoy–Eosenin dәniz çöküntülәrindәn ibarәt Şimal (Tetis-H.d.) zonasına vә әsasәn Kembriyәqәdәrki metamorfik komplekslәrdәn (mikalı şistlәrdәn, kvarsitlәrdәn, qneys vә miqmatitlәrdәn) ibarәt Mәrkәzi Kristallik zonasına bölünür. Alçaq H.d. zonası Üst Proterozoy – Alt Eosenin qumdaşı, gil, әhәngdaşı vә tillitlәrindәn ibarәtdir. Ön H.d. zonasını Miosenin qumlu-gilli vә Pliosenin iriqırıntılı molassları tәşkil edir. H.d. örtük qırışığı kimi 55 mln. il bundan öncә (Paleosenin sonunda) Hindistan blokunun Avrasiya ilә kolliziyası (toqquşması) nәticәsindә formalaşmışdır. Müasir dövrdә H.d.-nın qalxması intensiv seysmikliklә müşahidә olunur. Alçaq vә Yüksәk H.d.-nda metamorfik vә maqmatik süxurlarda mis vә qızıl filizi, xromit, qiymәtli daşlar (sapfir vә s.) yataqları, Ön H.d.-nda isә neft vә tәbii yanar qaz yataqları mәlumdur.
İqlim. H.d.-nın c. yamacları güclü yay mussonlarının tәsiri altındadır. Yağıntının illik miqdarı ş.-dәn (4000–5500 mm) q.-ә doğru (1000–2000 mm) azalır. 3000 m hünd.-әdәk illik temp-r müsbәtdir. Dağların q. hissәsi temp-run kәskin dәyişmәsi vә güclü külәklәrlә xarakterizә olunur. Orta temp-r iyulda 18°C, yanvarda –10-dan – 18°C-yәdәkdir. Qışda yağıntılar tsiklonlarla әlaqәdardır. Əsas aşırımlar mayın sonunda qardan azad olur. Ş. hissәsinin iqlimi nisbәtәn istidir. Yayda 1500 m yüksәklikdә temp-r 35°C-yәdәk qalxır, qışda yanvarın orta temp-ru 1800 m yüksәklikdә 4°C-yәdәk enir. 5000 m-dәn yuxarı yüksәklikdә il boyu qar yağır. Şm. Yamaclarının iqlimi kәskin kontinental, qurudur (illik yağıntı 100 mm); temp-run sutkalıq amplitudu 45°C-yәdәk çatır.
Buzlaşma. Buzlaqların ümumi sah. tәqr. 33 min km2-dir. Qar xәtti c. yamaclarında 4400–4800 m, şm. yamaclarında isә 5800–6100 m hünd.-dәn keçir. Qar xәttinin yüksәk vәziyyәti vә yamacların dikliyi iri buzlaqların yaranmasına mane olur. Ən iri buzlağın uz. 32 km-dir. Əksәr buzlaqlar il әrzindә 10–15 m geri çәkilir. Dәrә buzlaqları Himalay tiplidir; qar xәttindәn 1300–1600 m-әdәk enirlәr. Dik yamaclarda asılı vә kar buzlaqlar var.
Çaylar vә göllәr. H.d.-nın c. hissәsi çәtin keçilәn dağ çayları ilә çox kәsilib parçalanmışdır. Ən mühümlәri Cәnubi Tibetin dağarası çökәkliyindәn başlanan vә Böyük H.d.-nı dәrin (5 km-әdәk) dәrәlәrlә kәsәn Brahmaputra, Sәtlәc vә Hinddir. Çaylar yuxarı axınlarında qar vә buzlaq, orta vә aşağı axınlarında yağış suları ilә qidalanır; çoxlu astana vә şәlalә var. Göllәri tektonik vә buzlaq mәnşәlidir; әsasәn q. hissәdә, 5000 m-dәn aşağıda yerlәşir (Vular, So-Morari vә b.). İri göllәri: Banqonq, Mapam-Yumtso.
Himalay dağları. Banqonq gölü.
Himalay dağları. Brahmaputra çayı. Tibet.
Torpaqlar, bitki örtüyü vә heyvanlar alәmi. H.d.-nın landşaftları xüsusilә dә c. yamaclarında çox rәngarәngdir. H.d.-nın ş. hissәsinin әn çox rütubәtlәnmiş yamacları üçün yüksәklik qurşaqlarının maks. sayı sәciyyәvidir. Dağların әtәklәri çәmәn-bataqlıq tropik torpaqlarda bitәn bataqlaşmış-ağaclı kolluqlu cәngәlliklәr – teraylar zolağı ilә әhatәlәnmişdir. Yamaclardan yuxarıya getdikcә qırmızı dağ torpaqlarında hәmişәyaşıl tropik meşәlәr bitir. Lianalar sarılmış dipterokarpkimilәr, palmakimilәr, pandanuslar, ağacabәnzәr qıjılar üstünlük tәşkil edir (400 növәdәk). 1200–1500 m yüksәklikdә palıd, dәfnәkimilәr, maqnoliya kimilәr, çaykimilәrdәn (kastonopsis, febe) ibarәt dağ hәmişәyaşıl subtropik meşәlәr üstünlük tәşkil edir. 2000–2200 m-dәn yuxarıda onlar qonur-meşә torpaqlarındakı ağaclıqlar içәrisindә mülayim enliklәrin növlәri sayılan ağcaqayın, qızıl ağac, adi fındıq, tozağacı vә iynәyar paqlıların (Himalay şamağacı, Himalay küknarı, sıx ağ şamağacı) bitdiyi qarışıq yarpağını tökәn meşәlәr ilә әvәz olunur. 3000 m yüksәklikdәn şam, ağ şamağacı, tsuqo, qara çöhrә vә ardıcdan ibarәt dağ iynәyarpaqlı meşәlәr qurşağı başlayır. 3700–3900 m yüksәkliklәrdә qıjıkimilәrlә qarışıq nәhәng rododendronlar vә ardıclıqlardan ibarәt subalp qurşaqı ilә әvәz olunur, 4000 m-dәn yüksәklikdә yuxarı sәrhәddi 5000 m-әdәk hündürlükdәn keçәn Alp çәmәnliklәri qurşağında ayrı-ayrı bitkilәr (arenariya, edelveys) 6100 m-әdәk yüksәkliyә qalxa bilir. H.d.-nın mәrkәzi hissәsindә yüksәk dağlıq qurşaqları spektrindә rütubәtli hәmişәyaşıl tropik meşәlәr qurşağı yoxdur vә 600–1000 m yüksәklikdә terminalilәrin, albisiyaların vә b. iştirakı ilә yarpağını tökәn meşәlәr üstünlük tәşkil edir. H.d.-nın daha quraq q. hissәsindә yamacların әtәyi (600 m-әdәk) qәhvәyi dağ torpaqlarında akasiya, nar, oleandr qarışıq yabanı zeytunla birlikdә bitәn seyrәk kserofit meşәlәr vә kolluqlarla örtülüdür. Daha yuxarılarda (1200–1500 m-әdәk) daş palıdı vә dağ şamağacından ibarәt hәmişә yaşıl meşәaltı ilә әvәz olunan, dağ qırmızı torpaqlarda yayılmış şamağacının üstünlük tәşkil etdiyi yarpağınıtökәn musson meşәlәr bitir. 2000–2500 m yüksәklikdәn başlayaraq azhumuslu qonur meşә torpaqlarında bitәn uzun iynәyarpaqlı şamağacı (çir), ağ şamağacı, Himalay sidrindәn (deodar) ibarәt qarışıq subboreal dağ meşәlәri üstünlük tәşkil edir. 3000–3500 m yüksәklik qurşağında podzollaşmış qonur torpaqlarda bitәn tozağacı ilә qarışıq bitәn ağ şamağacından ibarәt iynәyarpaqlı dağ meşәlәri üstünlük tәşkil edir. 3500 m-dәn yuxarıda dağ-çәmәn torpaqlarında bitәn Alp çәmәnliklәri vә kolluqları ilә әvәz olunan subalp tozağacı әyrimeşәliyi, ardıc vә rododendron cәngәlliklәri yerlәşir. Borulu bitkilәrin yayıldığı sәrhәd 6300 m yüksәklikdәdir. Şm. yamacları üçün daşlı dağ-sәhra zәif torpaqlarda bitәn yastıqcalı vә kserofit otlu sәhra-çöl landşaftı sәciyyәvidir. Çay vadilәri boyunca ağac bitkilәrinә (söyüd, sәrv) rast gәlinir. H.d.-nda 10-dan artıq növü (qızılı lanqur, Himalay keçisi, cırtdan donuz vә b.) endemik, olan 300 növәdәk mәmәli, 175 sürünәn (50-yәdәk növü endemiklәrdir), 105 növ suda-quruda yaşayan vardır. Ornitofaunaya 1000-әdәk növ (15 növü endemikdir) daxildir. H.d.-nın teraylar vә alçaq dağlıq faunası Hind-Malayya faunistik vil.-inә aiddir. Burada fil, kәrgәdan, qaur, çöl donuzu, bir neçә növ maral (muntjak – kiçik ağquyruq maral, zambar), yırtıcılardan pәlәng vә bәbir, qırmızı canavar kimi iri mәmәlilәr, quşlardan tovuzquşu, qırqovul, tutuquşu yaşayır. H.d.-nın ş. hissәsindә binturonqa (viveralar fәsilәsindәn) rast gәlinir. Orta vә yüksәk dağlıq faunası Qolarktika vil.-nin Çin-Himalay yarımvilayәtinә aiddir. Meşә vә Alp qurşaqlarında vәhşi yak, kabarqa, nәcib maral (xanqul), dağ qoyunları (arxar, yalançı qoyun), buruq buynuz keçi, qoral, takin, Himalay qara ayısı yaşayır. Bozumtul bәbir vә qar bәbiri (irbis) mәhv olmaq tәhlükәsi altındadır. Quşlardan Himalay uları, Himalay kәkilli qırqovulu, traqopanlar var. Ən tanınmış mühafizә olunan әrazilәri Korbett, Böyük Himalay, Namdapxa, Kançencanqadır (Hindistan); Manas qoruğu, Nandadevi, Çiçәklәr vadisi (Hindistan), Katmandu vadisi, Çitvan vә Saqarmatxa (Nepal) Milli parkları Ümumdünya irs siyahısına daxil edilmişdir. H.d.-nda, başlıca olaraq Nepalda alpinizm geniş inkişaf etmişdir. İqlim kurortları Şimla, Masuri, Dardcilinq vә b. (Hindistan). Əhalinin әsas mәşğuliyyәti k.t.-dır. Dünya әkinçiliyinin yuxarı sәrhәdlәri Böyük H.d.-nın şm. yamaclarından (Tanqra-Yumso gölünün әtrafı) keçir. Alp çәmәnliklәrindә, meşәlәrdә hәddәn artıq mal-qara otarılması eroziyanın vә sel hadisәlәrinin fәallaşmasına sәbәb olmuşdur.
