HİND OKEANI – Yer kürәsindә böyüklüyünә görә üçüncü (Sakit okean vә Atlantika okeanından sonra) okean. Şm.-da Asiya, şm.-q.-dә Afrika, ş.-dә Avstraliya, c.-da Antarktida arasındadır. C.-q.-dә Atlantika okeanı, ş.-dә vә c.-ş.-dә Sakit okeanla birlәşir.
Fiziki-coğrafi oçerk Ümumi mәlumat. H.o.-nın çox hissәsi Cәnub yarımkürәsindә yerlәşir. Sah. dәnizlәr, körfәzlәr vә boğazlarla birlikdә 76,17 mln. km2, suyunun hәcmi 282,65 mln. km3, orta dәrinlik 3711 m (dәniz, körfәz vә boğazlarsız müvafiq olaraq 64,49 mln. km2, 255,81 mln. km3, 3967 m). Ən dәrin yeri Zond novundadır – 7729 m. Okean sahәsinin 6,1%-ini şelf zonası (200 m dәrinliyәdәk), 17,1%-ini materik yamacı (200 m-dәn 3000 m-әdәk), 76,8%-ini okean yatağı (3000 m-dәn yuxarı) әhatә edir.
Dәnizlәr. H.o.-nın dәniz, körfәz vә boğazlarının sayı Atlantika, yaxud Sakit okeanlardakına nisbәtәn xeyli azdır; әsasәn okeanın şm. hissәsindәdir. Dәnizlәri Ərәbistan, Lakkadiv, Andaman, Timor, Arafur tropik zonada, Deyvis, Dürvil, Kosmonavtlar, Riser-Larsen, Dostluq Antarktika zonasındadır. İri körfәzlәri: Benqal, İran, Ədәn, Oman, Böyük Avstraliya, Karpentariya, Prüds. Boğazları: Mozambik, Babülmәndәb, Bass, Hürmüz, Malakka, Polk, Onuncu Dәrәcә, Qreyt-Çannel vә s.
Adalar. Adalarının ümumi sah. 2 mln. km2-dir. Nisbәtәn iri adaları (Sokotra, Şri-Lanka, Madaqaskar, Tasmaniya, Sumatra, Yava, Timor) materik mәnşәlidir. Reyunyon, Mavriki, Şahzadә Eduard, Kroze, Kergelen vә s. adalar vulkanik, Lakkadiv, Maldiv, Amirant, Çaqos, Nikobar, hәmçinin Andaman vә Seyşel a-rının әksәriyyәti mәrcan tipli adalardır.
Sahillәr. H.o.-nın sahil xәtti şm. vә şm.-ş. hissәlәri istisna olmaqla az girintili-çıxıntılıdır. Q.-dә Afrika sahillәri zәif parçalanmışdır, gәlmә torpaqlardan, şm.-q. hissәdә köklü süxurlardan ibarәtdir. Şm.-da alçaq, zәif parçalanmış sahillәr, hәmçinin abrazion-akkumulyativ vә delta sahillәri yayılmışdır. Ş. sahillәri köklü süxurlardan ibarәtdir. Antarktida sahillәrini dәnizә enmiş buzlaqlar tәşkil edir.
Dib relyefi. H.o.-nın dib relyefindә geotekturun dörd әsas elementi ayrılır: materiklәrin şelf vә materik yamaclarından ibarәt sualtı kәnarları; keçid zonaları, yaxud ada qövslәri zonaları; okean yatağı vә orta okean silsilәlәri. Materiklәrin sualtı kәnarlarının sah. 17660 km2-dir. Afrikanın sualtı kәnarı ensiz (2 km-dәn 40 km-әdәk) şelf zonası ilә seçilir; zonanın kәnarı 200–300 m dәrinliklәrdәn keçir. Şelf zonasının materik yamacına keçidi dib sәthinin kәskin әyilmәsi (10–15°) ilә müşahidә olunur. Asiyanın sualtı kәnarının şelf zonası Ərәbistan y-a sahillәrindә dә ensizdir; Hindistanın Malabar sahilyanında vә Benqal körfәzi sahillәrindә tәdricәn genişlәnir. Şelf vә materik yamacı bәzi yerlәrdә bir neçә dar vә dәrin kanyonlarla kәsilmişdir. Qanq vә Hind çayları mәcrasının sualtı davamı sayılan kanyonlar daha çox nәzәrә çarpır. Avstraliyanın sualtı kәnarının şelf zonası genişliyi (Karpentariya körfәzi vә Arafur dәnizindә eni 900 km-әdәk) ilә seçilir; maks. dәrinlik 500 m. Avstraliyadan q.-dә materik yamacı sualtı pillә vә ayrı-ayrı platolarla mürәkkәblәşmişdir. Antarktidanın su altı kәnarı buzlaqların tәsiri altındadır. Şelf zonasının eni 35 km-dәn 250 km-әdәkdir. Materik yamacının sәthindә uzununa vә eninә tirәlәr, silsilәlәr, dәrә vә dәrin novlar üstünlük tәşkil edir. Keçid zonası H.o.-nın dibindә yalnız Zond a-rı qövsü әtrafındadır; İndoneziya keçid vil.-nin c.-ş. hissәsidir. Zonaya Andaman dәnizinin çuxuru, Zond a-rı qövsü vә dәrinsu novları (әn dәrini Zond novudur – 7729 m) daxildir. Nisbәtәn kiçik dәrinsu novları Timor a.-ndan c.-ş.-dә (Timor novu, dәrinliyi 3310 m) vә Kay a-rından ş.-dәdir (Kay novu, 3680 m). Keçid zonası yüksәk seysmik aktivliyә malikdir. H.o.-nın orta okean silsilәlәri 22° c.e. vә 68° ş.u. r-nundan şm.-q., c.-q. vә c.-ş. istiqamәtdә ayrılan üç sualtı dağ tirәsindәn ibarәtdir. Silsilәlәrin ümumi uz. 16 min km-dәn çoxdur; transform qırılmalarla ayrı-ayrı bloklara bölünmüşdür; nisbi hünd. 4700–2000 m, eni 500–800 km-dir. Silsilәlәr okean yatağını üç böyük sektora (qәrbdә Afrika, şm.-ş.-dә Asiya-Avstraliya vә c.-da Antarktika sektorlarına) bölür. Hәr bir sektorda okean dibinin xarakterik relyef formaları (çuxurlar, ayrı-ayrı silsilәlәr, platolar, dağlar, novlar, kanyonlar vә s.) ayrılır.
Hind okeanı. Sumatra adası sahillәri.
Geoloji quruluş. Okeanın A f r i k a s e k t o r u n d a kontinental strukturların (o cümlәdәn mikrokontinentlәrin) fraqmentlәri (Aqulyas vә Mozambik platoları, Madaqaskar silsilәsi Madaqaskara. ilә, Maskaren platosunun blokları, Seyşel a-rı vә s.) üstünlük tәşkil edir. Burada Yer qabığının qalınlığı 17–40 km-ә çatır. Komor a-rı, Amirant silsilәsi, Reyunyon, Mavriki, Tromlen a-rı, Farkuar massivi vulkanik qalxıntılardır. Sektorun q. hissәsindә (Somali çuxurunun q., Mozambik çuxurunun şm. hissәlәri) Yer qabığı, әsasәn, Üst Yura-Alt Tәbaşir, mәrkәzi hissәdә (Maskaren vә Madaqaskar çuxurları) Üst Tәbaşir; şm.-ş. hissәsindә (Somali çuxurunun ş. hissәsi) Paleosen-Eosen yaşlıdır. A s i y a - A v s t r a l i y a s e k t o r u n u n şm.-q. hissәsi üçün meridional silsilәlәr (Maldiv, Lanka, Şәrqi Hindistan, İnvestigeytor vә s. silsilәlәr) xarakterikdir. Okeanın şm. Hissәsindә Hind, Qanq vә Brahmaputra çaylarının gәtirdiyi qalın (8–10 km) çöküntülәr bu silsilәlәri vә Hind okeanı–Asiyanın c.-ş. kәnarı keçid zonasının strukturlarını müәyyәn dәrәcәdә örtür. Ərәbistan çuxurunun şm. hissәsindәki Marri silsilәsi qurunun qırışıq qurğularının davamıdır; Ouen qırılma zonasına daxildir. Ekvatordan c.-da Maldiv silsilәsindәn Zond novuna kimi uzanan, yüksәk seysmikliyә malik plitәlәrdaxili deformasiya zonası (eni 1000 km-әdәk) uzanır. Ərәbistan çuxurunda okean qabığı Paleosen-Eosen, Mәrkәzi çuxurda Üst Tәbaşir–Eosen yaşlıdır. Kokos çuxuru qabığının yaşı Üst Tәbaşirdәn (c.-da) Eosenәdәk (şm.-da) dәyişir. Qәrbi Avstraliya çuxuru Asiya-Avstraliya sektorunun mәrkәzi hissәsindә yerlәşir. Burada okean qabığının yaşı Üst Tәbaşir (şm.-q.-dә)–Üst Yuradır (ş.-dә). Şimali Avstraliya çuxuru qabığının yaşı c.-da nisbәtәn qәdimdir (Üst Yura), şm.-a doğru cavanlaşır (Alt Tәbaşirәdәk). Cәnubi Avstraliya çuxurunda okean qabığının yaşı Üst Tәbaşir–Eosendir. H.o.-nın A t l a n t i k a s e k t o r u n d a әsasәn qalın Yer qabığına malik vulkanik qalxıntılar (Kergelen, Kroze vә Konrad platoları) yerlәşmişdir. İri Kergelen platosu hüdudlarında bәzi mәlumatlara görә Alt Tәbaşir yaşlı Yer qabığının qalınlığı 23 km-ә çatır. Plato üzәrindә yüksәlәn Kergelen a-rı Neogen yaşlı qәlәvi bazalt vә siyenitlәrdәn ibarәt çoxfazalı vulkanik-plutonik qurğulardır; Herd a.-nda Neogen-Dördüncü dövr qәlәvi vulkanitlәri yayılmışdır. Sektorun q. hissәsindә Dördüncü dövr bazaltlarından, siyenit vә monositlәrin intruziv massivlәrindәn tәşkil olunmuş Ob vә Lena vulkanik dağları ilә Konrad platosu vә Marion, Şahzadә Eduard, Kroze vulkanik adalar qrupu ilә Kroze platosu yerlәşir. Afrika-Antarktida, Avstraliya-Antarktida vә Kroze çuxurları hüdudlarında Yer qabığının yaşı Üst Tәbaşir–Eosendir. H.o. üçün passiv kәnarların (Afrikanın, Ərәbistan vә Hindistan y-a-rının, Avstraliyanın, Antarktidanın materik kәnarları) üstünlüyü xarakterikdir. Aktiv kәnar okeanın şm.-ş. hissәsindә, Zond keçid zonasındadır; burada okean litosferinin Zond adalar qövsü altına subduksiyası baş verir. H.o.-nın formalaşması Mezozoyun ortalarında Pangeya superkontinentinin Qondvana hissәsindә baş verәn parçalanmaya tәsadüf edir. Üst Yurada plitәlәrin aralanması nәticәsindә tәqr. 155 mln. il әvvәl Somali çuxurunda, 151 mln. il әvvәl Şimali Avstraliya çuxurunda ilk okean qabığı sahәlәri yaranmağa başlamışdır. Tәbaşirin sonunda (140–127 mln. il әvvәl) Mozambik çuxurunun şm. hissәsindә dib aralanır vә burada yeni okean qabığı yaranır. Tәbaşirin әvvәlindә Avstraliyanın Hindistan vә Antarktidadan ayrılması (uyğun olaraq tәqr. 134 mln. il vә tәqr. 125 mln. il әvvәl) okean qabıqlı hövzәlәrin yaranmasına sәbәb olmuşdur. Tәbaşir dövrünün ortalarında (tәqr. 100 mln. il әvvәl) Hindistanla Antarktida arasında okean dibinin intensiv böyümәsi Hindistanın şm. İstiqamәtdә dreyfinә sәbәb olmuşdur. Tәbaşirin sonu vә Paleogendә Hindistan Maskaren-Seyşel blokundan ayrılır; Ərәbistan-Hindistan silsilәsi yaranır. H.o. müasir görünüşünü Miosenin әvvәli vә ortalarında almışdır.
Hind okeanı. Benqal körfәzi. Myanma sahillәri.
Dib çöküntülәri. H.o.-nda çöküntütoplanmanın sürәti Atlantika vә Sakit okeanlardakına nisbәtәn aşağıdır. Müasir dib çöküntülәrinin qalınlığı dәrin okean çuxurlarında bir neçә yüz m, materik yamaclarının әtәklәrindә 5–8 km-dir. Əhәnglilil çöküntülәri daha geniş yayılmışdır; bu çöküntülәr okean dibi sahәsinin 50%-dәn çox hissәsini (materik yamacları, silsilәlәr vә 4700 m dәrinliyәdәk çuxur diblәri) әhatә edir. Qırmızı dәrinsu gillәri 4700 m-dәn yuxarı dәrinliklәrdә okean sahәsinin 25%-ini tutur; tropik r-nlarda bu gillәr silisiumlu radiolyariya lillәri ilә növbәlәşir. Dәrinsu çöküntülәrindә möhtәvi şәklindә dәmir-manqan konkresiyaları iştirak edir. Silisiumlu diatome lillәri okean dibinin tәqr. 20%-ini tutur; 50° c.e.-ndәn c.-da böyük dәrinliklәrdә yayılmışdır. Materik sahillәri boyu vә onların sualtı kәnarlarında müxtәlif tәrkibli terrigen çöküntülәr toplanmışdır. Afrikanın şelf zonasını qabıqlı әhәngdaşı vә mәrcan mәnşәli çöküntülәr örtür; c.-unda fosforit konkresiyaları intişar tapmışdır. Qırmızı dәnizin rift dәrәsindә metallı şor mәhlulların (temp-ru 70°C-yәdәk, duzluluğu 300‰-әdәk) çıxışı aşkar edilmişdir. Bu mәhlullarda yüksәk miqdarda әlvan vә nadir metallar var. Materik yamaclarında, sualtı dağlarda, orta okean silsilәlәrindә köklü süxurların (bazaltlar, serpentinitlәr, peridotitlәr) çıxışları qeyd olunur. Antarktida әtrafında dib çöküntülәri aysberq çöküntülәrindәn ibarәtdir.
İqlim. H.o.-nın iqlim xüsusiyyәtlәrini әsasәn onun şm.-dan quru massivi ilә әhatәlәnmәsi müәyyәnlәşdirir. Qurunun vә okeanın qeyri-bәrabәr qızması atm. tәzyiqinin vә tropik atm. cәbhәsinin mövsümü dәyişilmәsinә sәbәb olur. Okeanın şm. Hissәsi üzәrindә mussonlar hakimdir. Qış mussonu nisbәtәn zәif (3–4 m/san) vә davamlı şm.-ş. külәklәri ilә noyabrdan mart ayınadәk davam edir. Yay mussonu c.-q. külәklәri ilә maydan sentyabradәk müşahidә olunur. Okeanın şm. tropik vil. vә ekvatorial zonasında külәyin orta sürәti 8–9 m/san-yә çatır. Tәqr. 30° c.e.-ndә H.o.-nın mәrkәzi hissәsindә davamlı yüksәk tәzyiq vil. (Cәnubi Hindistan maksimumu) yerlәşir. Bu stasionar antisiklon il boyu saxlanılır. Onun mәrkәzindә tәzyiq 1024 hPa-dan (iyulda) 1020 hPa-adәk (yanvarda) dәyişir. 40° c. e.-ndәn 60° c.e.-nәdәk atm. tәzyiqi bütün mövsümlәr dә bәrabәr paylanmaqla 1018 hPa-dan 988 hPa-adәk enir. H.o. akvatoriyası üzәrindә havanın temp-ru coğrafi enliyә uyğun olaraq dәyişir. Okeanın c. hissәsindә temp-r şm.-dan c.-a doğru hәr 150 km-ә tәqr. 1°C aşağı düşür (26°C Cәnub tropikindәn 0°C-yәdәk vә daha aşağı Cәnub qütb dairәsi enliyinәdәk). Havanın әn yüksәk temp-ru (26–28°C) yanvarda ekvatorial qurşaqda qeyd olunur. İllik yağıntı Benqal körfәzindә 5500 mm-dәn çox, Madaqaskar a.-nın ş. sahillәrindә 3500 mm, Ərәbistan dәnizinin şm. sahilyanı hissәsindә 100–200 mm-dir. H.o.-nın şm.-ş. r-nları fәal seysmik zonada yerlәşir. Afrikanın vә Madaqaskar a.-nın ş. sahillәri, Ərәbistan vә Hindistan y-a-rı nın sahillәri, әksәr vulkanik mәnşәli adalar arxipelaqı, Avstraliyanın q. sahillәri, xüsusәn Zond a-rı qövsü dәfәlәrlә müxtәlif güclü sunami dalğalarının tәsirinә mәruz qalmışdır. 1883 ildә Cakarta r-nunda Krakatau vulkanının partlayışının yaratdığı sunami dalğasının hünd. 30 m-ә çatmışdır; 2004 ildә Sumatra a. r-nunda baş vermiş zәlzәlәnin yaratdığı sunami böyük fәlakәtlәrә sәbәb olmuşdur.
Hind okeanı. Aldabra atollu.
Hidroloji rejim. Hidroloji xarakteristikaların müvsümü dәyişkәnliyi okeanın şm. hissәsindә daha çox nәzәrә çarpır. Yay hidroloji rejimi burada c.-q. mussonlarının vaxtına (may–sentyabr), qış hidroloji rejimi isә şm.-ş. mussonlarının vaxtına (noyabr–mart) uyğun gәlir. Suyun sәthindә orta temp-r yayda Şimal yarımkürәsindә 27–28°C (yalnız Afrika sahillәrindә 22–23°C), ekvatorda 26–28°C, 30° c.e.-ndә 16–20°C, 50° c.e.-ndә 3–5 °C, 55° c.e.-ndәn c.-da – 1°C-dәn az, qışda Şimal yarımkürәsinin şm.-ında 23–25°C, ekvatorda 28°C, 30° c.e.-ndә 21–25°C, 50° c.e.-ndә 5–9 °C, 60° c.e.-ndәn c.-da 0°C-dәn aşağı olur. Dәrinliyә doğru suyun temp-ru tez düşür: 250 m dәrinlikdә bu 15°C, 1000 m-dә 5°C-dәn aşağı, 2000 m-dә 3–2°C, 50° c.e.-ndә 0 °C tәşkil edir. Ən dәrin (5000 m-dәn yuxarı) çuxurlarda temp-r 1,25°C-dәn 0°C-yәdәk dәyişir. Sәth sularının duzluluğu okeanın hәr bir sahәsi üçün buxarlanma ilә yağıntının vә çay axımının miqdarı arasındakı fәrqdәn asılıdır. Maks. duzluluq (40‰-dәn çox) Qırmızı dәniz, İran körfәzi vә Ərәbistan dәnizinin әksәr hissәsindәdir; 20–40° c.e.-lәri arasında 35‰-dәn yuxarıdır. Benqal körfәzindә duzluluq ilin fәslindәn asılı olaraq 20–31‰ arası dәyişir; 40° c.e.-ndәn c.-da vә Antarktidaәtrafı sularda 33–34‰-dir. Duzluluğun mövsümü dәyişkәnliyi yalnız 250 m dәrinliyәdәk qeyd olunur. 1000 m dәrinlikdә duzluluq 35–34,5‰-dir. Suların әn yüksәk sıxlığı İran körfәzindә (1030 kq/m3-әdәk) vә Antarktidaәtrafı soyuq sulardadır (1027 kq/m3); әn az sıxlıq okeanın şm.-ş. hissәsindә vә Benqal körfәzindәdir (1018–1022 kq/m3). Dәrinliyә doğru temp-run aşağı düşmәsi ilә әlaqәdar sıxlıq artır. H.o.-nın c. hissәsi ilboyu buzla örtülü olur. Sentyabr–oktyabr aylarında buz örtüyü daha geniş sahәni tutur. Okeanın bu hissәsi üçün şelf buzlaqlarından qopmuş aysberqlәr xarakterikdir. Külәk vә axınlar aysberqlәri 65–68° c.e.-lәrinәdәk gәtirir. Okeanın şm. hissәsindә sәth sularının sirkulyasiyası musson xarakterlidir; axınlar yayda şm.-ş. vә ş., qışda c.-q. vә q. istiqamәtlidir. Qış aylarında 3 vә 8° c.e.-lәri arasında Passatlararası (Ekvatorial) әks axınlar yaranır. 40° c.e.-ndәn c.-da q.-dәn ş.-ә doğru әsәn vә Dünya okeanında әn güclü vә әn uzun (30 min km) Antarktika sirkumpolyar axını (Qәrb Külәklәri axını) okean sularını hәrәkәtә gәtirir (tәqr. 150 mln. m3/san). Antarktida sahillәrindә sәth sularının axınlarını ensiz bir zolaqda ş.-dәn q.-ә әsәn külәklәr yaradır. Hidroloji xarakteristikalarına vә yatım dәrinliyinә görә H.o.-nın suları sәth, aralıq, dәrinlik vә dib sularına bölünür. Okeanda qabarmalar, әsasәn, yarımsutkalıqdır. Ən hünd. qabarmalar Avstraliyanın şm.-q. sahillәrindә (11,4 m), Hind vә Qanq çaylarının mәnsәblәrindә (8,4 vә 5,9 m), Mozambik körfәzinin sahillәrindәdir (5,2 m). Ən güclü dalğalanma mülayim enliklәrdәdir; Kergelen a. yaxınlığın da hünd. 15 m-ә, uz. 250 m-ә çatan dalğa qeydә alınmışdır.
Flora vә fauna. Hind okeanı akvatoriyasının әsas hissәsi tropik vә c. mülayim qurşağın hüdudlarında yerlәşir. H.o.-ında şm. yüksәk enlikdә yerlәşmiş hissәnin olmaması vә mussonların tәsiri yerli flora vә faunanin xüsusiyyәtlәrini müәyyәn edәn iki müxtәlif istiqamәtli proseslәrә sәbәb olur. Birinci amil dәrinlikdә gedәn konveksiyanı çәtinlәşdirir bu da, okeanın şm. hissәsindә dәrinlik sularının tәzәlәnmәsinә öz mәnfi tәsirini göstәrir vә oksigen çatışmazlığının artmasına sәbәb olur. Bu, Qırmızı dәnizin aralıq su kütlәsindә xüsusilә güclü tәzahür edir, aralıq qatlarda növ tәrkibinin yoxsullaşmasına vә zooplanktonun ümumi biokütlәsinin azalmasına sәbәb olur. Oksigeni kasad suların Ərәbistan dәnizindә şelfә çıxdığı yerdә yüz min tonlarla balıq tәlәf olur. Eyni zamanda ikinci amil (mussonlar) sahilyanı r-nlarda yüksәk bioloji mәhsuldarlıq üçün әlverişli şәrait formalaşdırır. Yay mussonunun tәsiri altında Somali vә Ərәbistan sahillәri boyunca suyun qovulması baş verir; bu, qida duzları ilә zәngin suları sәthә çıxaran güclü apvellinqә sәbәb olur. Az da olsa qış mussonları Hindistan y-anın q. sahillәrindә analoji nәticәlәrlә mövsümi apvellinqә sәbәb olur. Okeanın sahilboyu zonası öz növmüxtәlifliyi ilә fәrqlәnir. Tropik qurşağın dayazlıqları üçün qırmızı yosunlarla birlikdә sualtı riflәr vә atollar yarada bilәn çoxlu 6 vә 8-şüalı madrepor mәrcanları, hidro mәrcanlarla sәciyyәvidir. Nәhәng mәrcan toplantıları arasında müxtәlif onurğasızlardan (süngәrlәr, qurdlar, yengәclәr, molyusklar, dәniz kirpilәri, ofiurlar vә dәniz ulduzları), mәrcan riflәrindә yaşayan balaca, lakin әlvan rәngli balıqlardan ibarәt çox zәngin fauna yaşayır. Sahillәrin çox hissәsi manqr meşәlәri ilә örtülüdür. Eyni zamanda çәkilmә zamanı qurumuş çimәrliklәr vә qayaların fauna vә florası günәş şüalarının mәhdudlaşdırıcı tәsiri nәticәsindә xeyli kasadlaşmışdır. Mülayim qurşaqda sahillәrin belә hissәlәrindә hәyat daha zәngindir; burada qırmızı vә qonur yosunlardan (laminariyalar, fukuslar, makrosistis) ibarәt sıx cәngәlliklәr inkişaf etmişdir, çoxlu müxtәlif onurğasız heyvan vardır. L.A.Zenkeviçin fikrincә okeanın dibindә mәskunlaşan bütün növlәrin 99 %-dәn çoxu litoralda vә sublitoralda yaşayır. H.o.-nın açıq sahәlәri, xüsusilә üst qatlar üçün hәmçinin zәngin flora sәciyyәvidir. Okeanda qida zәnciri okean sularının әsasәn, әn üst (tәqr. 100 metrlik) mikroskopik birhüceyrәli bitki orqanizmlәrindәn, yәni fitoplanktondan başlayır. Bunların arasında pirofitlәrin vә diatom yosunlarının bir neçә növü üstünlük tәşkil edir, Ərәbistan dәnizindә isә çox vaxt kütlәvi surәtdә inkişaf edib suyun göyәrmәsinә (yosun basması) sәbәb olan sianobakteriyalar üstünlük tәşkil edir. H.o.-nın şm. hissәsindә daha bol fitoplankton mәhsulu olan üç vil. mövcuddur: Ərәbistan dәnizi, Benqal körfәzi vә Andaman dәnizi. Ən çox mәhsul fitoplanktonun miqdarı bәzәn 1 mln hüc/l-dәn (1 litrdә olan hüceyrәlәrin sayı) artıq olan Ərәbistan dәnizindә qeyd edilmişdir. Onun yüksәk konsentrasiyası, hәmçinin yaz yosun basması dövründә 300000 hüc/l olan subantarktik vә antarktik zonalarda müşahidә edilir. Ən az (100 hüc/l-dan az) fitoplankton mәhsulu okeanın mәrkәzi hissәsindә 18 vә 38° c.e.-lәri arasında qeydә alınmışdır. Zooplankton praktiki olaraq okean sularının bütün qatlarında mәskunlaşmışdır, lakin dәrinlik artdıqca onun miqdarı azalır vә dib qatlarına yaxın hissәdә 2–3 dәfә az olur. Zooplanktonun çox hissәsi üçün, xüsusәn üst qatlarda fitoplankton qida olduğu üçün fitoplankton vә zooplanktonun mәkani paylanması çox cәhәtdәn oxşardır. Zooplankton boikütlәsinin әn böyük götәricilәri (100-dәn 200 mq/m3-әdәk) Ərәbistan vә Andaman dәnizlәrindә, Ədәn vә İran körfәzlәrindә qeyd olunur. Okeanın heyvanlarının әsas biokütlәsini konepod xәrçәnglәr (100 növdәn artıq), bir qәdәr az miqdarda qanadayaq molyusklar, meduzalar, sifonoforlar vә digәr onurğasız heyvanlar tәşkil edir. Birhüceyrәlilәrdәn şüalılar daha tipikdir. H.o.-nın Antarktik vil.-indә “kril” adı altında birlәşәn çoxlu miqdarda eufazi xәrçәnglәrinin bir neçә növü sәciyyәvidir. Eufauzidlәr Yer üzәrindә әn iri heyvanlar olan bığlı balinalar üçün әsas yem bazası yaradır. Bundan başqa balıqlar, suitilәr, başıayaqlı molyusklar pinqvinlәr vә başqa növ quşlar da krillә qidalanırlar. Dәniz mühitindә sәrbәst hәrәkәt edәn orqanizmlәr (nekton) H.o.-da, әsasәn, balıqlar, başıayaqlı molyusklar, balinakimilәrdir. Burada başıayaqlılardan, adәtәn, karakatislәr, çoxlu miqdarda kalmar vә oktapod vardır. Balıqlardan uçan balıqların bir neşә növü, işıqsaçan ançouslar (korifenlәr), sardinella, sardina, makrel durnabalığı, belimәrmәrlәr, dәniz xanıları, bir neçә növ tunes, mavi marlin, uzunquyruqlar, akulalar, skatlar daha boldur. İsti sularda dәniz tısbağaları vә zәhәrli dәniz ilanları yaşayır. Su mәmәlilәri faunası müxtәlif balinakimilәrlә tәmsil olunur. Bığlı balinalardan mavi balina, seyval, finval, qozbel balina, Avstraliya (Kap) balinası yayılmışdır. Dişli balinalar kaşalotlar, delfinkimilәrin bir neçә növü (o cümlәdәn orkalar) ilә tәmsil olunur. Okeanın c. sahilboyu sularında kürәka yaqlılardan Uedella suitisi, yengәcyeyәn suiti, Avstaliya, Tasmaniya vә Cәnubi Afrika dәnizpişiklәri, Avstraliya dәniz aslanı, dәniz bәbiri vә s. Quşlar arasında sәyyah albatros, fırtınaquşular, böyük freqat, faetonlar, qarabatdaqlar, oluşlar, sahil qağayıları, susüpürәnlәr, qağayılar daha sәciyyәvidir. 35° c.e. dairәsindәn cәnuba, Cәnubi Afrika, Antarktida sahillәrindә vә adalarda pinqvinlәrin bir neçә növündәn ibarәt çoxlu sayda koloniyalar vardır. 1938 ildә H.o.-nda unikal bioloji fenomen olan onlarla mln. il әvvәl nәsli kәsilmiş sayılan diri pәncәüzgәcli balıq Latimeria chalumnae aşkar edilmişdir. “Qazıntı” latimeriya iki yerdә – Komor a-rı yaxınlığında vә İndoneziya arxipelaqı sularında 200 m-dәn artıq dәrinlikdә yaşayır.
Hind okeanı. Mәrcan riflәri. Maldiv adaları.
Öyrәnilmә tarixi Şimal sahilyanı әrazilәrin, xüsusilә Qırmızı dәnizin vә dәrin girintili körfәzlәrin gәmiçilik vә balıqçılıq mәqsәdilә istifadәsi hәlә qәdim sivilizasiyalar dövründә, eramızdan bir neçә minillik әvvәl başlamışdı. Tәqr. e.ә. 600 ildә Misir fironu II Nexoya xidmәt edәn Finikiya dәnizçilәri Afrika әtrafında üzmüşlәr. E.ә. 325–324 illәrdә Makedoniyalı İsgәndәrin silahdaşı, donanma başçısı Nearx Hindistandan Mesopotamiyaya üzüb gәlmiş vә Hind çayından İran körfәzinin qurtaracağına qәdәr uzanan sahillәrin ilk tәsvirlәrini tәrtib etmişdir. 8–9 әsrlәrdә Ərәbistan dәnizini fәal şәkildә mәnimsәyәn әrәb dәnizçilәri bu rayonun ilk losiyalarını vә naviqasiya tәlimatlarını hazırlamışlar. 15 әsrin birinci yarısında Çjen Xenin başçılığı ilә Çin dәnizçilәri Asiya sahillәri boyunca qәrbә doğru sәfәrlәr edәrәk Afrika sahillәrinә çatmışdılar. 1497–99 illәrdә Vasko da Qama avropalılar üçün Hindistana vә Cәnub-Şәrqi Asiyaya dәniz yolunu açmışdır. Bir neçә il sonra portuqallar Madaqaskar a.-nı, Amirant, Komor, Maskaren vә Seyşel adalarını kәşf etmişlәr. Portuqalların ardınca hollandlar, fransızlar, ispanlar vә ingilislәr H.o.-na üzmüşlәr. “H.o.” adı Avropa xәritәlәrindә ilk dәfә 1555 ildә qeyd edilmişdir. 1772–75 illәrdә C. Kuk H.o.-nın 71° cәnub en dairәsinәdәk çataraq dәrin sularda ilk ölçmәlәr aparmışdır. H.o.-nda okeanoqrafik tәdqiqatların başlanğıcı “Rürik” (1815–18) vә “Predpriyatiye” (1823–26) rus gәmilәrinin dövr-alәm sәyahәti zamanı su hәrarәtinin sistematik ölçmәlәri ilә başlamışdır. 1831– 36 illәrdә “Biql” gәmisi ilә hәyata keçirilmiş ingilis ekspedisiyası zamanı Ç.Darvin geoloji vә bioloji tәdqiqatlar aparmışdır. 1873–74 illәrdә “Çellencer” gәmisindә ingilis ekspedisiyası zamanı H.o.-nda kompleks okeanoqrafik ölçmәlәr aparılmışdır. H.o.-nın şimal hissәsindә okeanoqrafik işlәri 1886 ildә “Vityaz” gәmisindә S.O.Makarov hәyata keçirmişdir. 20 әsrin birinci yarısından okeanoqrafik müşahidәlәr müntәzәm aparılırdı; 1950-ci illәrdә tәqr. Dәrin sularda 1500 okeanoqrafik stansiya var idi. 1935 ildә bu regionda bütün әvvәlki araşdırmaların nәticәlәrini ümumilәşdirәn ilk iri hәcmli tәdqiqat işi – alman alimi P.G.Şottun “Hind vә Sakit okeanların coğrafiyası” nәşr olunmuşdu. 1959 ildә rus okeanoqrafı A.M.Muromtsev “Hind okeanı hidrologiyasının әsas cәhәtlәri” adlı fundamental әsәrini nәşr etdirmişdir. 1960–65 illәrdә YUNESKO-nun okeanoqrafiya üzrә elmi komitәsi H.o.-nda әvvәlkilәrdәn dә böyük olan Beynәlxalq Hind okeanı ekspedisiyasını (BHOE) keçirmişdir. BHOE-nin proqramında dünyanın 20-dәn çox ölkәsinin (ABŞ, B. Britaniya, Fransa, SSRİ, Yaponiya, AFR, Avstraliya, Hindistan, İndoneziya, Pakistan, Portuqaliya vә s.) alimlәri iştirak etmişlәr. BHOE-nin gedişindә iri coğrafi kәşflәr edilmişdir: Qәrbi Hindistan vә Şәrqi Hindistan sualtı dağ silsilәlәri, Ouen, Mozambik, Tasman, Dayamantina vә s. tektonik yarılma zonaları, Ob, Lena, Afanasi Nikitin, Bardin, Zenit, Ekvator vә s. sualtı dağları, Ob, Çaqos, Vima, Vityaz vә s. dәrinlik novları. 1980-ci illәrin әvvәllәrindәn okeanların tәdqiqi 20 beynәlxalq layihә çәrçivәsindә aparılırdı. Dünya okeanının sirkulyasiya üzrә beynәlxalq eksperiment (WOCE) 1990-cı illәrin sonlarında başa çatdıqdan sonra H.o.-na dair müasir okeanoqrafik informasiyasının hәcmi ikiqat artmışdır.
Tәsәrrüfat H.o.-nın sahilyanı zonası әhalinin müstәsna yüksәk sıxlığı ilә fәrqlәnir. Okeanın sahilboyunda vә adalarında 35-dәn artıq dövlәt yerlәşir, tәqr. 2,5 mlrd. insan (dünya әhalisinin 30%-indәn çoxu) yaşayır. Sahilboyu әhalinin әsas kütlәsi Cәnubi Asiyada (1 mln.-dan artıq әhalisi olan 10-dan çox şәhәr) toplanmışdır. Regionun әksәr ölkәlәrindә yaşayış mәkanının әldә olunması, iş yerlәrinin yaradılması, qida mәhsulları, geyim vә mәnzil ilә tәminolma, tibbi xidmәt problemlәri kәskin xarakter almışdır. Digәr okean vә dәnizlәr kimi, H.o.-nın әsas istifadә istiqamәtlәri: nәql., balıqçılıq, mineral ehtiyatların hasilatı, rekreasiya.
Nәqliyyat. Sahillәri Atlantika okeanının suları ilә yuyulan dövlәtәrlә qısa dәniz әlaqәsini tәmin edәn Süveyş kanalın çәkilmәsi (1869) H.o.-nın dәniz daşımalarına rolunu xeyli artırdı. Tranzit vә hәr növ xammalın daşınması r-nu olan H.o., demәk olar ki, bütün iri portalı beynalxalq әhәmiyyәtlidir. Okeanın şm.-ş. hissәsindәn (Malaka vә Zond boğazlarından) Sakit okeana vә ordan geriyә hәrәkәt edәn gәmi marşrutları keçir. ABŞ, Yaponiya vә Qәrbi Avropa ölkәrinә İran körfәzi r-nundan, әsasәn, xam neft ixrac olunur. Bundan başqa, k.t. mәhsulları – tәbii kauçuk, pambıq, qәhvә, çay, tütün, meyvәlәr, qoz-findıq, düyü, yun; oyuncaq; mineral xammal – kömür, dәmir filizi, nikel, manqan, bismut, boksitlәr vә b; maşın vә avadanlıqlar, alәtәr vә metal mәmulatları, kimya vә әczaçılıq mәhsulları, toxuculuq mәmulatları, emal olnumuş qiymәtli daşlar vә zәrgәrlik mәmulatları daşınır. Dünya gәmiçiliyi yük dövriyyәsinin tәqr. 10%-i H.o.-nın payına düşür, 20 әsrin sonlarında onun akvatoriyasından ildә 0,5 mlrd. t (IOC mәlumatlarına әsasәn) yük daşınırdı. Gәmiçiliyin intensivliyi vә ümumi yükdaşıma hәcminә görә 3-cü yeri (Atlantika vә Sakit okeanlarından sonra) tutur, lakin neft daşınması üzrә bütün digәr dәniz nәqliyyatı kommunikasiyalarında üstünlüyә malikdir. H.o.-ndan keçәn әsas nәql. yolları Süveyş kanalına, Malakka boğazına, Afrika vә Avstraliyanın c. qurtacağına vә şm. sahilboyuna yönәlmişdir. Yay mussonları zamanı fırtına şәraitinә baxmayaraq şm. r-nlarında gәmiçilik çox intensiv, mәrkәzi vә cәnub rayonlarında az intensivdir. İran körfәzi ölkәlәrindә, Avstraliya, İndoneziya vә digәr yerlәrdә neft hasilatının artması neftdaşıyan portların inşasına vә modernlәşdirilmәsinә, hәmçinin H.o. akvatoriyasına nәhәng tankerlәrin gәlmәsinә sәbәb oldu. Neft, qaz vә neft mәhsullarının daşınması üzrә әn inkişaf etmiş nәql. magistralları: İran körfәzi – Qırmızı dәniz – Süveyş kanalı –Atlantika okeanı; İran körfәzi – Malakka boğazı – Sakit okean; İran körfәzi – Afrikanın c. qurtaracağı – Atlantika okeanı (xüsusәn Süveyş kanalının rekonstruksiyasına qәdәr, 1981); İran körfәzi – Avstraliyanın sahilboyu (Frimantl portu). Hindistan, İndoneziya vә Taylanddan mineral vә k.t. xammalı, toxuculuq mәhsulları, qiymәtli daşlar, zәrgәrlik mәmulatları, avadanlıq, kompüter texnikası daşınır. Avstraliyadan kömür, qızıl, alüminium, giltorpaq, dәmir filizi, almaz, uran filizlәri vә konsentratlar, manqan, qurğuşun, sink; yun, buğda, әt mәhsulları, hәmçinin daxili yanma mühәrriklәri, minik avtomobillәri, elektrotexnika mәmulatları, çay gәmilәri, şüşә mәmulatları, polad prokat vә s daşınır. Qarşılıqlı daşımalarda sәnaye әmtәәlәri, avtomobillәr, elektron avadanlıq vә s. üstünlük tәşkil edir. H.-o.-nın nәql. istifadәsindә sәrnişindaşıma mühüm yer tutur.
Balıqçılıq. Digәr okeanlarla müqayisәdә H.o. nisbәtәn az bioloji mәhsuldarlığa malikdir, balıq vә s. dәniz mәhsulları hasilatı dünya üzrә ümumi balıq ovu hәcminin 5 –7%-ni tәşkil edir. Balıq vә digәr dәniz mәhsullarının ovu әsasәn, okeanın şm. hissәsindә cәmlәşmişdir, qәrbindә isә hasilat cәnuba nisbәtәn iki dәfә artıqdır. Bio mәhsulların әn çox hasilatı Ərәbistan dәnizindә, Hindistanın q. sahillәri vә Pakistan sahillәrindә müşahidә olunur. İran vә Benqal körfәzlәrindә krevet, Afrikanın şәrq sahilindә vә tropik adalarda lanqust hasil olunur. Okeanın açıq rayonlarında, tropik qurşaqda balıq ovu donanması yaxşı inkişaf etmiş ölkәlәr tәrәfindәn aparılan tunes ovu geniş inkişaf etmişdir.
Mineral ehtiyatlar. H.o.-nın şelf zonası neft vә tәbii yanar qaz yataqları vә tәzahürlәri ilә zәngindir. Sәnaye әhәmiyyәtli neft-qaz yataqları İran (İran körfәzi neftli-qazlı hövzәsi), Süveyş (Süveyş körfәzi neftli-qazlı hövzәsi), Kambey (Kambey neftli-qazlı hövzәsi), Benqal (Benqal neftli-qazlı hövzәsi) körfәzlәrindә; Sumatra a.-nın şm. sahilindә (Şimali Sumatra neftli-qazlı hövzәsi), Timor dәnizindә, Avstraliyanın şm.-q. sahilindә (Karnarvon neftli-qazlı hövzәsi), Bass boğazındadır (Gipslend neftli-qazlı hövzәsi). Andaman dәnizindә qaz yataqları, Qırmızı dәnizdә, Ədәn körfәzindә neftli-qazlı rayonlar kәşf edilmişdir. Hindistanın c.-q. vә şm.-ş, Şri-Lanka a.-nın şm.-ş., Avstraliyanın c.-q. sahillәri boyu ilmenit, rutil, monasit vә zirkonlu qum yataqları istismar olunur; İndoneziya, Malayziya, Taylandın sahilyanı rayonlarında kassiterit hasilatı var. Şelfzonasında sәnaye әhәmiyyәtli fosforit yığımları, okean yatağında dәmir-manqanlı konkresiyaların iri sahәlәri aşkar edilmişdir. Okeanın sahilyanı zonasında tikinti vә şüşә istehsalı üçün qum hasil olunur.
Rekreasiya resursları. 20 әsrin 2-ci yarısından sahilyanı ölkәlәrin iqtisadiyyatı üçün okeanın rekreasiya resurslarından istifadә böyük әhәmiyyәt kәsb edir. Köhnә kurortlar inkişaf etdirilir, materiklәrin sahilyanı zonalarında vә okeandakı çoxsaylı tropik adalarda yeni kurortlar inşa olunur. Ən çox turist gәlәn kurortlar Taylanddadır (Pxuket a. vә s.) – ildә tәqr. 13 mln. İnsan (sahilyanı vә Sakit okeanın Siam körfәzinin adaları ilә birlikdә), Misirdә (Hurqada, Şәrm-әl-Şeyx vә s.) – tәqr. 7 mln. insan, İndoneziyada (Bali, Bintan, Kalimantan, Sumatra, Yava adaları vә s.) – tәqr. 5 mln. insan, Hindistanda (Qoa vә s.), İordaniyada (Akaba), İzraildә (Eylat), Maldiv a-rında, Şri-Lankada, Seyşel a-larında, Mavriki, Madaqaskar adalarında, CAR-da vә s.
Port şәhәrlәri. H.o. sahillәrindә ixtisaslaşmış nefdaşıyan portlar yerlәşmişdir: Ras-Tannura (Sәudiyyә Ərәbistanı), Xarg (İran), Əş-Şuayba (Küveyt). H.o.-nın әn iri portları: Port-Elizabet, Durban (CAR), Mombasa (Keniya), Darüssәlam (Tanzaniya), Moqadişo (Somali), Aden (Yәmәn), Əl-Küveyt (Küveyt), Kәraçi (Pakistan), Mumbai, Çennai, Kәlkәttә, Kandla (Hindistan), Çittaqonq (Banqladeş), Kolombo (Şri-Lanka), Yanqon (Myanma), Frimantl, Adelaida vә Melburn (Avstraliya).
