HİND-ÇİN – Cәnub-Şәrqi Asiyada yarımada. Q.-dәn Benqal körfәzi, Andaman dәnizi vә Malakka boğazı, ş.-dәn Cәnubi Çin dәnizi vә onun Siam (Tayland) vә Bakbo (Tonkin) körfәzlәri ilә hüdudlanır. Qanq vә Brahmaputranın deltasını Honqha çayının deltası ilә birlәşdirәn xәtt şәrti olaraq yarım adanın şm. sәrhәdi qәbul edilir. Sah. tәqr. 2 mln. km2. Banqladeş, Myanma, Tayland, Laos, Vyetnam, Kamboca, Malayziya kimi dövlәtlәrin әrazisi tam vә ya qismәn H.-Ç. y-a-ndadır. Sahillәri ş.-dә zәif parçalanmışdır, q.-dә çoxlu körfәzlәr, yarımada vә adalar var. Ərazisindә şm.-dan c.-a bir-birindәn geniş ovalıq vә düzәnliklәrlә (İravadi düzәnliyi, Menam ovalığı, Kamboca düzәnliyi), plato (Korat) vә yaylalarla (Şan yaylası vә s.) ayrılmış iri dağ sistemlәri – Arakan (Rakhayn) d-rı, Tanentaunci vә Tanintayi silsilәlәri vә Annam (Çıonqşon) d-rı uzanır. Ən yüksәk (3053 m) nöqtә Arakan d-rındakı Viktoriya d.-dır. Dağlarda karst geniş yayılmışdır. H.-Ç. әrazisindә Kembriyәqәdәr Çin-Birma (q.-dә) vә Hind-Çin (c.-ş.-dә) massivlәrini vә müxtәlif yaşlı qırışıq sistemlәrini ayırırlar.
Hind-Çin yarımadası. Arakan dağları.
Massivlәrin Arxey-Alt Proterozoy kristallik özülü, әsasәn, Üst Paleozoy-Mezozoy yaşlı çöküntülәrlә örtülmüşdür. Eosenin sonundan H.-Ç. y-a Alp-Himalay mütәhәrrik qurşağında gedәn kolliziya proseslәri nәticәsindә qalxmaqdadır. Paleogenin sonunda qalxma prosesi H.-Ç.-in c.-ş.-indә platobazalt lavalarının axması, kәnar sahәlәrdә riftogen çökәklәrin (Mekonq, Menam, Hanoy depressiyaları) yaranması, iri seysmik aktiv qırılmaların formalaşması ilә müşayiәt olunmuşdur. Faydalı qazıntıları: qalay, volfram, sürmә, mis, qurğuşun, sink, qızıl, gümüş, dәmir, xrom filizlәri, neft, tәbii yanar qaz, daş vә qonur kömür, boksit, fosfor, barit, qiymәtli daşlar (yaqut, sapfir) vә s. İqlimi subekvatorial, c.-da ekvatorialdır. Subekvatorial iqlimli r-nlar üçün hava temp-runun mövsümi tәrәddüdü quru (oktyabr–aprel) vә yağışlı (may–sentyabr) fәsillәrin bir-birini әvәz etmәsi ilә sәciyyәlәnәn atm.-in mussonlu dövranı xarakterikdir. Düzәnliklәrdә yanvarın orta temp-ru 21–26°C, iyulun orta temp-ru 27–29°C-dir; aprel әn isti aydır (30–31°C). Dağlarda temp-r yanvarda 15°C-yәdәk, iyulda 24–25 °C-yәdәk düşür. Maks. yağıntı (2500–5000 mm) q. sahilboyu vә dağların külәktutan q. yamaclarına düşür. Daxili düzәnliklәrdә yağıntının illik miqdarı 1000–2000 mm-әdәk azalır. Ekvatorial iqlimli r-nlar yüksәk temp-r (düzәnliklәrdә 26–28°C, dağlarda 18–21°C) vә bol yağıntılarla (2500–3000 mm) xarakterizә olunur. Yayın sonu vә payızda H.-Ç. әrazisinә tropik tsiklonlar daxil olur.
Hind-Çin yarımadası. Saluin çayı.
Çay şәbәkәsi sıxdır; әksәr çayları bolsuludur. İri çayları İravadi, Saluin (Andaman dәnizi hövzәsi), Mekonq (Cәnubi Çin dәnizi hövzәsi) Tibet yaylasından başlanır, qar-yağış suları ilә qidalanır; mәnsәblәrindә geniş deltalar yaradır. Menam çayı (Cәnubi Çin dәnizi hövzәsi) başlanğıcını Taylandın şm.-ındakı dağlardan götürür, yağış suları ilә qidalanır. Bir çox çayları gәmiçiliyә yararlıdır. Çoxlu tektonik vә relikt mәnşәli göllәr var. Nisbәtәn irilәri Tonlesap (Kamboca), İnle (Myanma), Thaleluanqdır (Tayland).
Hind-Çin yarımadası. Tonlesap gölü.
Torpaqlar, bitki örtüyü vә heyvanlar alәmi. Rakxayn sıra d-rının әn rütubәtli külәktutan q. yamaclarında qırmızı-sarı ferrallit torpaqlarda mürәkkәb növ tәrkibli hәmişәyaşıl tropik meşәlәr bitir. Dipterokarpkimilәr, palmalar, fikuslar, ağaca bәnzәr qıjılar üstünlük tәşkil edir, orta dağlıq qurşaqda yarpağınıtökәn növlәr, bam buklar bitir. Epifitlәr müxtәlifdir, xüsusilә orxideyalar yayılmışdır. 2000-2500 m-dәn yüksәklikdә boreal növlәrlә (tsuqa, ağ şam, küknar, tozağacı, ağcaqayın) birlikdә qarışıq vә iynәyarpaqlı meşәlәr yerlәşir. Dağlarda vә daxili r-nların yaylalalarında qırmızı vә tünd-qırmızı ferrallit torpaqlarda, bәrkimiş qara torpaqlarda yarpağını tökәn musson meşәlәr (tik, sal, pen - takme, ebena ağacı, qızılgül ağacı vә b.) üstünlük tәşkil edir. 700-1500 m yüksәklikdә qırmızı torpaqlarda subtropik növlәrdәn (hәmişәyaşıl palıd, kastanopsis, şabalıd, Merkuza vә Kaziya şam ağacları) ibarәt dağ meşәlәri bitir. Yağışlı kölgәliklәrdә (İravadi çayı vadisinin mәrkәzi hissәsi, Korat platosunun bәzi r-nları) yerlәşәn dәrәlәrdә vә çökәkliklәrdә әn çox tikanlı ağaclardan vә kolluqlardan (akasiyalar, terminalilәr) ibarәt seyrәk meşәlәr, qismәn dә sәhralaşmış savannalar yerlәşir. Yandırılma, odun tәdarükü vә mal-qara otarılması nәticәsindә meşәlәrin vә seyrәk meşәliklәrin yerindә yaranan ikincili savannalar xeyli sahәni әhatә edir. Dәniz sahillәri vә çay deltaları boyunca akvakulturanın inkişafı üçün intensiv surәtdә qırılan manqr meşәlәri qismәn qalmışdır. Meşәlәr Kamboca, Laos, Myanma әrazisinin 50%-dәn çoxunu tutur, Vyetnamda meşәlilik 30%, Tailandda 19%-dir. Meşәsizlәşmәnin yüksәk tempi Myanmada (ildә 1,4%), Malayziyada (1,2%) vә Tailandda (0,7%) qeyd olunur. Tailandda vә Vyetnamda süni meşә әkini sahәlәri (müvafiq olaraq meşә torpaqları sahәsinin 33% vә 17%-i) xeyli çoxdur. Allüvial vә delta düzәnliklәri, dәnizboyu ovalıqları, Korat platosu sıx mәskunlaşmış vә şumlanmışdır, xeyli süni meşә әkinlәri sahәsi vardır. Ən çox әkilәn bitki çәltikdir, hәmçinin qarğıdalı, gövdә yumruları, quraqlıq r-nlarda pambıq, araxis, tütün becәrilir. H.-Ç.-in tәbii şәraiti ildә iki, c.-da üç mәhsul yığmağa imkan verir. Plantasiyalarda heveya, yağ vә şәkәr palması, yayla yamaclarında çay vә qәhvә kolları becәrilir. H.-Ç. yüksәk biomüxtәliflik sәviyyәsi olan Hind-Malayya zoocoğrafi vil.-nә daxildir. Meşә heyvanları üstünlük tәşkil edir. Ən sәciyyәvilәri meymunlar (hibbonlar, makaklar vә b.), yarımmeymunlar (lemurlar), Hindistan fili, panterlәr, Himalay ayısı, pәlәng, kәrgәdanlar, vәhşi pişiklәr, qabanlar, tirәndazlardır. Quşların faunası zәngindir: cәnnәt quşları, tutuquşular, tovuzquşuları, qırqovullar, vәhşi toyuqlar vә b.; çay deltalarında vağlar, leylәklәr, flaminqo vә s. Sürünәnlәrdәn timsahlar yayılmışdır. İlan (o cümlәdәn zәhәrlilәr) çoxdur. H.-Ç.-dә 400-dәn artıq mühafizә olunan tәbii әrazi vardır. Bunlar Kambocada (ölkә әrazisinin 18,5%-i), Tailandda (14%), Laosda (12,5%) daha böyük sahәlәri tutur. Vyetnamda Fongiya-Kebanq Milli parkı, Tailandda Txunqyay-Xuaykxakxenq qoruğu Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir.
