HİPERSƏS – tezliyi 109-dan 1012–1013 Hs-ә qәdәr olan elastiki dalğalar. Fiziki tәbiәtinә görә ultrasәs (2×104–109 Hs) vә ya adi sәs
(20–2×104 Hs) dalğalarından fәrqlәnmir. Elastiki dalğaların mühitdә yayılması üçün onların dalğa uzunluğu zәrrәciklәrin sәrbәst qaçış yolunun uzunluğundan (qazlar üçün) vә ya atomlararası mәsafәdәn (maye vә bәrk cisimlәr üçün) kifayәt qәdәr böyük olmalıdır. Otaq temp-runda vә normal atm. tәzyiqindә havada yayılan 109 Hs tezlikli sәs dalğasının dalğa uzunluğu 3.4×10–5 sm-ә (bu şәrtlәr daxilindә hava molekullarının sәrbәst qaçış mәsafәsi dә elә bu tәrtibdәdir) uyğundur. Ona görә dә normal tәzyiqdә qazlarda (demәli, hәm dә havada) H. yayıla bilmәz. Mayelәrdә H.-in sönmәsi çox böyük olduğundan onların uzağa yayılma mәsafәsi kiçikdir. Bәrk cisimlәrdә –monokristallarda (xüsusilә aşağı temp-rlarda) H. nisbәtәn yaxşı yayılır. İstilik tәbiәtli vә süni surәtdә hәyәcanlandırılan H. mövcuddur. Kristallik qәfәsi tәşkil edәn atom vә ionların istilik rәqslәrini bütün istiqamәtlәrә yayılan müxtәlif tezlikli uzununa vә eninә müstәvi elastiki dalğaların mәcmusu kimi tәsvir etmәk olar. Bu dalğalar Debay dalğaları vә ya istilik fononları adlanır; 109– 1013 Hs aralığında bu dalğalara istilik tәbiәtli H. kimi baxılır. İstilik tәbiәtli H.-in mühitdә yayılma sürәtini vә udulma әmsalını işığın molekulyar sәpilmә mexanizminә әsasәn tәyin etmәk olar. Kristallarda yayılan istilik H. fononları geniş tezlik intervalına malik olduğu halda, xüsusi generatorlar vasitәsilә yaradılan süni H. dalğaları yüksәk sәviyyәdә monoxromatikliyi (koherent fonon seli) ilә fәrqlәnir. Süni surәtdә H. dalğalarının alınması pyezoelektrik vә ya maqnitostriksiya effektlәrinә әsaslanır. Süni H. yaratmaq üçün nazik tәbәqәli pyezoelektrik rezona torlardan istifadә olunur; H.-in dalğa uzunluğu çox kiçik olduğundan bu tәbәqәlәrin qalınlığı çox az olmalıdır. Ona görә dә çox vaxt belә tәbәqәlәri sәsötürücünün en kәsiyinә pyezomaterial qatı çökdürmәklә alırlar. Bәzәn H. dalğalarını ifrat yüksәktezlikli elektrik (uyğun olaraq maqnit) sahәsindә yerlәşdirilmiş, pyezoelektrik vә ya maqntostriksiya xassәlәrinә malik dielektrik kristalların sәthindәn şüalandırmaq olur (qeyri-rezonans metodu). H.-in generasiyası üçün impuls rejimindә işlәyәn piko- vә femto-saniyәli güclü lazerlәrdәn dә istifadә olunur. Ultrasәs dalğalarından daha yüksәk tezliyә vә daha qısa dalğa uzunluğuna malik olan H. mühitin kvazi-zәrrәciklәri – elektronlar, istilik fononları, maqnonlar vә s. ilә daha intensiv qarşılıqlı tәsirdә ola bilir. Bu qarşılıqlı tәsir nәticәsindә H. bәrk cisimlәrdә daha uzağa yayılır. H. işıqla da qarşılıqlı tәsirdә olur. Belә ki, foton-fonon qarşılıqlı tәsiri nәticәsindә mühitdә yayılan elastiki dalğalar elektromaqnit dalğalarının sınma qanuna uyğunluğuna da tәsir edir. Belә qarşılıqlı tәsirә misal olaraq spontan vә mәcburi Mandelştam–Brillüen sәpilmәsini göstәrmәk olar; sәpilmә spektrindә H. tezliyinә uyğun sürüşmәyә mәruz qalmış bir neçә spektral xәtt müşahidә olunur. H.-in xassәlәri bәrk cisim fizikasında maddәnin halını tәdqiq etmәyә imkan verir. Akustik elektronika vә akustik-optik qurğularin yaradılmasında da H.-in xüsusiyyәtlәrindәn geniş istifadә edilir.
