HİPOTETİK-DEDUKTİV METOD – deduksiyaya, yaxud hipotez nәticәlәrinә әsaslanan mühakimә metodu. Deduksiya ehtimali mühakimәlәr olan hipotezlәrin hәqiqi mәnasını nәticә kimi çıxardığından, hәmin nәticә gerçәk hәqiqi deyil, yalnız ehtimali, yaxud hәqiqәtәuyğun sayılır.
Hipotetik-deduktiv mühakimә ilk dәfә antik fәlsәfәdә polemikanın gedişi prosesindә rәqibi ya öz tezisindәn imtina etmәyә, ya da onu dәqiqlәşdirmәyә (faktlara zidd olan nәticәlәri ondan çıxarmaq yolu ilә; Platon belә metodu sokratsayağı adlandırırdı) vadar etmәk mәqsәdilә tәtbiq olunurdu. Elmi idrakda H.-d. m.-un geniş tәtbiqinә 17 әsrdәn etibarәn eksperimental tәbiyyatşünaslığın yaranması ilә başlanıldı. İlk dәfә onu Q.Qaliley cisimlәrin sәrbәst düşmә qanununun kәşfi üçün, İ.Nyuton isә klassik mexanikanın tamamlanmış sistemini qurmaq üçün istifadә etmişdir. H.-d. m. müasir tәbiyyatşünaslığın metodologiyasına o qәdәr dәrindәn nüfuz etmişdir ki, elmi tәbiyyatşünaslıq nәzәriyyәsinin epistemoloji tәhlili üçün model kimi nәzәrdәn keçirilmәyә başlanmışdır. Hipotetik tәnliklәr sistemindәn ibarәt olan vә riyazi tәbiyyatşünaslıqda yeni nәzәriyyәlәrin axtarışı üçün evristik vasitә kimi çıxış edәn riyazi hipotez H.-d. m.-un növlәrindәn biridir.
Mәntiqi cәhәtdәn H.-d. m. empirik bazisdәn uzaqlaşdıqca mücәrrәdlik vә ümumilik dәrәcәsi artan hipotezlәr iyerarxiyasından ibarәtdir. Belә sistem metodoloji olaraq yalnız müxtәlif sәviyyәli hipotezlәr arasındakı qarşılıqlı әlaqәni vә strukturu deyil, hәm dә onların empirik mәlumatlarla tәsdiqlәnmәsi xarakterini dә öyrәnmәyә imkan verir: onlardan birinin tәsdiqi onunla mәntiqi әlaqәli olan digәr hipotezlәrin dolayı tәsdiqini bildirir. Onları hipotetik-deduktiv sistemlәr çәrçivәsindә birlәşdirmәk cәhdi dә bununla izah olunur.
