HİPOTEZLRİN STATİSTİK YOXLANMASI – riyazi statistikada üsullar sistemi; eksperimental verilәnlәrin müәyyәn statistik fәrziyyәyә uyğunluğunu yoxlamaq üçün istifadә edilir. H.s.y. elm vә istehsalatın praktiki cәhәtdәn bir çox mühüm sahәsindә tәsadüfi müşahidәlәrin nәticәlәrinin emalı vә ya interpretasiyası zamanı ortaya şıxan statistik hipotezlәri qәbul, yaxud rәdd etmәyә imkan verir. Verilәn hipotezin qәbul vә ya rәdd edilmәsi qaydası s t a t i s t i k k r i t e r i adlanır. Kriterinin qurulması hipotez qiymәtlәri ilә tәcrübә qiymәtlәri arasındakı fәrqin ölçüsü olan uyğun T funksiyasının müşahidә nәticәlәrindәn seçilmәsi ilә tәyin edilir. Tәsadüfi kәmiyyәt olan bu funksiya k r i t e r i s t a t i s t i k a s ı adlanır. Fәrz edilir ki, T ehtimallarının paylanması yoxlanılan hipotezin doğruluğu şәrti daxilindә hesablana bilәr vә bu paylanma hipotetik paylanmanın xarakteristikalarından asılı deyil. T-nin paylanma statistikasına әsasәn elә T0 qiymәti tapılır ki, hipotez doğru olduqda T>T0 bәrabәrsizliyinin ehtimalı α-ya bәrabәr olsun (α – qabaqcadan verilmiş ә h ә m i y y ә t l i l i k s ә v i y y ә s i d i r). Konkret halda T>T0 olarsa, hipotez rәdd edilir, lakin T≤T0 qiymәtinin yaranması hipotezә zidd deyil. Hәr hansı H0 hipotezini istәnilәn kriteri vasitәsilә tәyin edilәn qәbul vә ya rәdd edәrkәn iki növ sәhv ola bilәr: 1) “birinci növ” sәhv doğru H0 hipotezini rәdd edәrkәn mümkündür; 2) “ikinci növ” sәhvdә H0 hipotezi qәbul edilir, lakin әslindә H0 özü yox, hansısa alternativ H1 hipotezi doğru olur. Hipotezi yoxlamaq üçün seçilәn kriteri mümkün qәdәr az sәhvә gәtirib çıxarmalıdır. Sadә hipotezin statistik yoxlanması üçün әn yaxşı kriterini qurarkәn, α әhәmiyyәtlilik sәviyyәsindә olan bütün kriterilәrdәn elәsi seçilir ki, “2-ci növ” sәhvin ehtimalı әn kiçik olsun. Bu ehtimal k r i t e r i n i n g ü c ü adlanır.
Alternativ H1 hipotezi sadәdirsә, verilәn α – әhәmiyyәtlilik sәviyyәsindә bütün digәr kriterilәrdәn әn güclü kriteri әn yaxşı kriteridir. Əgәr alternativ H1 hipotezi mürәkkәbdirsә, mәs., parametrdәn asılıdırsa, onda kriterinin gücü sadә alternativ hipotezlәr sinfindә tәyin olunmuş funksiyadır. H1 sinfindәn olan hәr bir alternativ hipotez üçün gücü әn böyük olan kriteri ә n g ü c l ü m ü n t ә z ә m s t a t i s t i k k r i t e r i adlanır. Bu, yalnız bir neçә xüsusi halda mövcuddur. H.s.y. nәzәriyyәsindә ardıcıl tәhlil ilә bağlı ideyalar mühüm rol oynayır.
