HİSTOUYĞUNLUQ (histo... + uyğunluq) – orqanizmlәrin genlәrә vә onların zülali mәhsullarına görә uyğunluğu; köçürül әn (trans plantasiya olunan) toxuma vә orqanların bitişmәsini tәmin edir. İnsanda vә digәr mәmәlilәrdә H.-u müәyyәn edәn 30-dan artıq genetik lokus var. Uyğun olmayan (yәni H. genlәrinә görә fәrqlәnәn) orqanizmә bu genlәrin mәhsulu düşdükdә antigen kimi çıxış edir, yәni köçürülmüş toxumanın qoparılmasına gәtirәn immun reaksiya törәdir. Yalnız, biryumurtalı әkizlәrdә vә heyvanların eyni inbred xәttinә aid bircinsiyyәtli fәrdlәrdә müşahidә edilәn bütün H. genlәri üzrә tam uyğunluq transplantatların bitişmәsinә zәmanәti verir. H. antigenlәri gücünә görә, yәni törәtdiyi immun reaksiyaların tәzahürünә görә fәrqlәnә bilәr. Ən güclü H. antigenlәri histouyğunluq әsas kompleksi genlәri ilә kodlaşdırılan zülallardır. Uyğun olmayan transplantatlara qarşı immun reaksiya, әsasәn, sitozәhәrlәyici T-limfositlәrlә vә T-helperlәrlә baş verir vә hüceyrә immun cavabının variantı sayılır. Sitozәhәrlәyici T-limfositlәr transplantatın uyğun olmayan hüceyrәlәrini bilavasitә mәhv edir. Thelperlәr (kömәkçilәr) lokal iltihabı inkişaf etdirәn spesifik maddәlәr (sitokinlәr) ifraz edir, bu isә qan tәchizatının pozulmasına vә köçürülmüş toxumanın dağılmasına sәbәb olur. Güclü H. antigenlәrinә görә fәrqlilik zamanı siçanlarda dәri transplantatının qopması 10–14-cü sutkada baş verir, zәif H. antigenlәrindә isә bir neçә ay çәkә bilәr. Hәmin H. an tigenini daşıyan toxumanın tәkrar köçürülmәsi hüceyrәlәrlә yanaşı, anticisimlәrin iştirak etdiyi sürәtlәnmiş qopma reaksiyası ilә tәzahür edәn ikincili immun cavabının formalaşmasını şәrtlәndirir. T-limfositlәri olan toxumaların (mәs., sümük iliyi) köçürülmәsi onları qoparmağa qabil olmayan orqanizmdә sahib toxumaya qarşı hәmin T-hüceyrәlәrin immun reaksiyası – “transplantat sahibinә qarşı” reaksiyası ilә müşayiәt oluna bilәr. Transplantatın qopmasının qarşısı immunodepressantların (adәtәn, tsiklosporin A, yaxud takrolim qrupu antibiotiklәri) istifadәsi ilә alına bilәr. Donorla resipiyentin uyuşmazlığını nә qәdәr az sayda H. genlәri şәrtlәndirirsә vә müvafiq H. antigenlәri nә qәdәr çox zәifdirsә, qopma reaksiyasının aradan qaldırılması bir o qәdәr uğurlu olur. Toxumaların uyğunsuzluq dәrәcәsini azaltmaq üçün donor – resipiyent cütünün seçilmәsi antigenlәrin tәyini (anticisimlәrin kömәyilә seroloji üsullarla) vә histouyğunluq әsas kompleksi genlәrinin aşkar edilmәsi (zәncirvarı polimeraza reaksiyasıının kömәyilә) әsasında hәyata keçirilir. Mәmәlilәrin inkişaf edәn dölü tәbii yad transplantat hesab edilә bilәr. Onun qopması dölü ananın ümmun mexanizmlәrindәn çox sәviyyәli mühafizә edәn plasentar baryerin olması sayәsindә baş vermir. Müәyyәn dәrәcәdә uyuşmazlıq, hәtta dölün normal inkişafına әlverişli şәrait yaradır.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
HİNDİSTANDA XALQ ÜSYANI – XMELNİTSKİ
HİSTOUYĞUNLUQ
HİSTOUYĞUNLUQ (histo... + uyğunluq) – orqanizmlәrin genlәrә vә onların zülali mәhsullarına görә uyğunluğu; köçürül әn (trans plantasiya olunan) toxuma vә orqanların bitişmәsini tәmin edir. İnsanda vә digәr mәmәlilәrdә H.-u müәyyәn edәn 30-dan artıq genetik lokus var. Uyğun olmayan (yәni H. genlәrinә görә fәrqlәnәn) orqanizmә bu genlәrin mәhsulu düşdükdә antigen kimi çıxış edir, yәni köçürülmüş toxumanın qoparılmasına gәtirәn immun reaksiya törәdir. Yalnız, biryumurtalı әkizlәrdә vә heyvanların eyni inbred xәttinә aid bircinsiyyәtli fәrdlәrdә müşahidә edilәn bütün H. genlәri üzrә tam uyğunluq transplantatların bitişmәsinә zәmanәti verir. H. antigenlәri gücünә görә, yәni törәtdiyi immun reaksiyaların tәzahürünә görә fәrqlәnә bilәr. Ən güclü H. antigenlәri histouyğunluq әsas kompleksi genlәri ilә kodlaşdırılan zülallardır. Uyğun olmayan transplantatlara qarşı immun reaksiya, әsasәn, sitozәhәrlәyici T-limfositlәrlә vә T-helperlәrlә baş verir vә hüceyrә immun cavabının variantı sayılır. Sitozәhәrlәyici T-limfositlәr transplantatın uyğun olmayan hüceyrәlәrini bilavasitә mәhv edir. Thelperlәr (kömәkçilәr) lokal iltihabı inkişaf etdirәn spesifik maddәlәr (sitokinlәr) ifraz edir, bu isә qan tәchizatının pozulmasına vә köçürülmüş toxumanın dağılmasına sәbәb olur. Güclü H. antigenlәrinә görә fәrqlilik zamanı siçanlarda dәri transplantatının qopması 10–14-cü sutkada baş verir, zәif H. antigenlәrindә isә bir neçә ay çәkә bilәr. Hәmin H. an tigenini daşıyan toxumanın tәkrar köçürülmәsi hüceyrәlәrlә yanaşı, anticisimlәrin iştirak etdiyi sürәtlәnmiş qopma reaksiyası ilә tәzahür edәn ikincili immun cavabının formalaşmasını şәrtlәndirir. T-limfositlәri olan toxumaların (mәs., sümük iliyi) köçürülmәsi onları qoparmağa qabil olmayan orqanizmdә sahib toxumaya qarşı hәmin T-hüceyrәlәrin immun reaksiyası – “transplantat sahibinә qarşı” reaksiyası ilә müşayiәt oluna bilәr. Transplantatın qopmasının qarşısı immunodepressantların (adәtәn, tsiklosporin A, yaxud takrolim qrupu antibiotiklәri) istifadәsi ilә alına bilәr. Donorla resipiyentin uyuşmazlığını nә qәdәr az sayda H. genlәri şәrtlәndirirsә vә müvafiq H. antigenlәri nә qәdәr çox zәifdirsә, qopma reaksiyasının aradan qaldırılması bir o qәdәr uğurlu olur. Toxumaların uyğunsuzluq dәrәcәsini azaltmaq üçün donor – resipiyent cütünün seçilmәsi antigenlәrin tәyini (anticisimlәrin kömәyilә seroloji üsullarla) vә histouyğunluq әsas kompleksi genlәrinin aşkar edilmәsi (zәncirvarı polimeraza reaksiyasıının kömәyilә) әsasında hәyata keçirilir. Mәmәlilәrin inkişaf edәn dölü tәbii yad transplantat hesab edilә bilәr. Onun qopması dölü ananın ümmun mexanizmlәrindәn çox sәviyyәli mühafizә edәn plasentar baryerin olması sayәsindә baş vermir. Müәyyәn dәrәcәdә uyuşmazlıq, hәtta dölün normal inkişafına әlverişli şәrait yaradır.
HİSTOUYĞUNLUQ
HİSTOUYĞUNLUQ (histo... + uyğunluq) – orqanizmlәrin genlәrә vә onların zülali mәhsullarına görә uyğunluğu; köçürül әn (trans plantasiya olunan) toxuma vә orqanların bitişmәsini tәmin edir. İnsanda vә digәr mәmәlilәrdә H.-u müәyyәn edәn 30-dan artıq genetik lokus var. Uyğun olmayan (yәni H. genlәrinә görә fәrqlәnәn) orqanizmә bu genlәrin mәhsulu düşdükdә antigen kimi çıxış edir, yәni köçürülmüş toxumanın qoparılmasına gәtirәn immun reaksiya törәdir. Yalnız, biryumurtalı әkizlәrdә vә heyvanların eyni inbred xәttinә aid bircinsiyyәtli fәrdlәrdә müşahidә edilәn bütün H. genlәri üzrә tam uyğunluq transplantatların bitişmәsinә zәmanәti verir. H. antigenlәri gücünә görә, yәni törәtdiyi immun reaksiyaların tәzahürünә görә fәrqlәnә bilәr. Ən güclü H. antigenlәri histouyğunluq әsas kompleksi genlәri ilә kodlaşdırılan zülallardır. Uyğun olmayan transplantatlara qarşı immun reaksiya, әsasәn, sitozәhәrlәyici T-limfositlәrlә vә T-helperlәrlә baş verir vә hüceyrә immun cavabının variantı sayılır. Sitozәhәrlәyici T-limfositlәr transplantatın uyğun olmayan hüceyrәlәrini bilavasitә mәhv edir. Thelperlәr (kömәkçilәr) lokal iltihabı inkişaf etdirәn spesifik maddәlәr (sitokinlәr) ifraz edir, bu isә qan tәchizatının pozulmasına vә köçürülmüş toxumanın dağılmasına sәbәb olur. Güclü H. antigenlәrinә görә fәrqlilik zamanı siçanlarda dәri transplantatının qopması 10–14-cü sutkada baş verir, zәif H. antigenlәrindә isә bir neçә ay çәkә bilәr. Hәmin H. an tigenini daşıyan toxumanın tәkrar köçürülmәsi hüceyrәlәrlә yanaşı, anticisimlәrin iştirak etdiyi sürәtlәnmiş qopma reaksiyası ilә tәzahür edәn ikincili immun cavabının formalaşmasını şәrtlәndirir. T-limfositlәri olan toxumaların (mәs., sümük iliyi) köçürülmәsi onları qoparmağa qabil olmayan orqanizmdә sahib toxumaya qarşı hәmin T-hüceyrәlәrin immun reaksiyası – “transplantat sahibinә qarşı” reaksiyası ilә müşayiәt oluna bilәr. Transplantatın qopmasının qarşısı immunodepressantların (adәtәn, tsiklosporin A, yaxud takrolim qrupu antibiotiklәri) istifadәsi ilә alına bilәr. Donorla resipiyentin uyuşmazlığını nә qәdәr az sayda H. genlәri şәrtlәndirirsә vә müvafiq H. antigenlәri nә qәdәr çox zәifdirsә, qopma reaksiyasının aradan qaldırılması bir o qәdәr uğurlu olur. Toxumaların uyğunsuzluq dәrәcәsini azaltmaq üçün donor – resipiyent cütünün seçilmәsi antigenlәrin tәyini (anticisimlәrin kömәyilә seroloji üsullarla) vә histouyğunluq әsas kompleksi genlәrinin aşkar edilmәsi (zәncirvarı polimeraza reaksiyasıının kömәyilә) әsasında hәyata keçirilir. Mәmәlilәrin inkişaf edәn dölü tәbii yad transplantat hesab edilә bilәr. Onun qopması dölü ananın ümmun mexanizmlәrindәn çox sәviyyәli mühafizә edәn plasentar baryerin olması sayәsindә baş vermir. Müәyyәn dәrәcәdә uyuşmazlıq, hәtta dölün normal inkişafına әlverişli şәrait yaradır.
