HOLİZM (yun. ολος – bütöv, tam, bütün) – geniş mәnada predmetә hәrtәrәfli yanaşma tәrzi vә hәr cür birtәrәfli yanaşmanın tәnqidi, darmәnada isә “tam, onun hissәlәrinin cәmindәn daha çoxdur” formulunda ifadә olunan vә tamlıq prinsipinә әsaslanan istәnilәn tәlim. Əsasını Heraklit, B.Spinoza, Q.V.Leybnits vә G.V.F.Hegelin fәlsәfәsindәn götürәn H. ideyaları biologiyada inqilab sayәsindә yeni impuls qazanmışdır. “H.” terminini ilk dәfә Y.Smets “Holizm vә tәkamül” (“Holism and evolution”, 1926) kitabında işlәtmişdir. Bioloji vitalizm vә nisbiliyin xüsusi nәzәriyyәsinә әsaslanan Smets tamı özündә obyektivlik vә subyektivliyi, maddi vә ideal olanı sintez edәn mühüm fәlsәfi anlayış kimi şәrh edirdi. Üzvi tamlığın ali forması insan şәxsiyyәtidir. Smetsә görә, tamlıq mövcudatın digәr aspektindәn – elmin predmeti olan mexaniki strukturluluqdan fәrqli olaraq, üzvi dünya substansiyası kimi bölünmәz vә dәrkedilmәzdir. H. xüsusilә A.Berqsonun “yaradıcılıq tәkamülü” vә A.N.Uaythedin “proses fәlsәfәsi” ideyalarını mәnimsәmiş bir sıra inkişaf konsepsiyaları üçün sәciyyәvidir. H. reallığın tәsvirindә hәm mexanisizmә, hәm dә antropomorfizmә qarşı durur. Ontoloji H. tamlıqların ayrı-ayrı fenomenlәrdәn üstünlüyünü vurğulayır, metodoloji H. ayrı-ayrı fenomenlәri onların tamlıqlara münasibәti vasitәsilә izah edir.
H. ideyalarını C.S.Holdeyn (“The philosophical basis of biology”, 1931), A.Meyer-Abix (“Ideen und Ideale der biologischen Erkenntnis”, 1934; “Hauptgedanken des Holismus”, 1939–41) vә b. İnkişaf etdirmişlәr. Geştaltpsixologiya; sistemli yanaşma; sinergetika vә mürәkkәblik nәzәriyyәsi (xaos, emercentlik, antireduksionizm, avtopoezis, özünütәşkil anlayışları daxil olmaqla); fiziki ontologiyanın (ABŞ fiziki D.Bom, 1917–92); E.Husserlin fenomenologiyası; linqvistika vә dil fәlsәfәsi (Q.Fregenin semantik holizmi); şüur fәlsәfәsi (mental vә ziyyәtlәr H.-i); elmin müasir fәlsәfәsi (elmi fәrziyyәlәrin tәkzibinin vә ya tәsdiqinin ayrı-ayrılıqda deyil, yalnız ümumi nәzәriyyә çәrçivәsindә mümkünlüyü haqqında P.Düem–U.Kuayn tezisi; nәzәriyyәlәrin müqayisәedilmәzliyi haqqında T.Kun–P.Feyerabend tezisi); H.-in metodoloji fәrdiyyәtçiliyә qarşı çıxdığı sosial fәlsәfә (E.Dürkheymdәn N.Lumanın sosial funksionalizminәdәk) kimi әn müxtәlif tәlimlәrin bir sıra fundamental müddәaları H. prinsipinә әsaslanır. Müasir H.tәdricәn ekologiya, tibb, neyroelm, memarlıq, iqtisadiyyat, antropologiya vә teologiyada daxil olmaqla bütün bilik sahәlәrinә şamil edilir.
