HÓMO SÁPİENS, d ә r r a k ә l i i n s a n, s a p i e n s – Homo nәslinin növü. Əvvәllәr Neandertal adamının (A. Xrdliçka vә b.), sonralar isә protosapiensin (A. Vallua vә b.; bax Heydelberq adamı) nәsli adlandırılan H.s.-in vәtәni Avropa hesab olunurdu. Erkәn arxaik sapiensdәn son arxaik sapiensәdәk formaların irsiliyi izlәnilәn (280–100 min il bundan әvvәl; CAR-da Florisbad, Keniyada İleret vә Eliye Sprinqs, Tanzaniyada Letoli, Efiopiyada Omo-2, Sudanda Sinqa, Mәrakeşdә Cәbәl-İrhud; bir sıra antropoloqlar bu tapıntıları Fәlәstindәki Muğarat әl-Zuttiyә, Çindәki Dali vә Hindistandakı Narmada tapıntıları ilә yanaşı, Homo helmei mәxsusi taksona ayırırlar) H.s.-in Afrika mәnşәyi haqqında nәzәriyyә 1980-ci illәrdәn daha etibarlı hesab olunur. Bu fәrziyyәni tәsdiqlәyәn genetika tәdqiqatlarına görә, H.s.-in formalaşması 800 min il – 130 min il әvvәl müddәt әrzindә Afrikada baş vermişdir. 120–100 min il bundan әvvәlki dövrdәn anatomik cәhәtdәn müasir görünüşlü H.s.-lәr mәlumdur (Tanzaniyada Omo-1 vә Mumba, CAR-da Klasiyes River). Eyni zamanda arxaik sapienslәr Yaxın Şәrqdә (Kafzeh, Shul), 90 min il әvvәl Şәrqi Asiyada (Çindә Dinsun, Lüszyan, Layşuy vә s.; Altaydakı Denis mağarasındakı tapıntını erkәn sapienslәr hesab etmәk olar), tәqr. 60 min il әvvәl Yeni Qvineyada vә Avstraliyada (әn qәdim tapıntı Leyk Munqo), tәqr. 30 min il bundan әvvәl – Amerikada (әn qәdim tapıntılar Nyu-Meksikada Pendexo vә Sandia, Kentukkidә Luis vill, Aydahoda AmerikanFols, Ekvadorda Otovalo), 30 min il әvvәl Yaponiya vә Tayvanda. 40–35 min il bundan әvvәl Avropada mәskunlaşaraq burada yaşamış Neandertal adamının sıxışdırılması, yaxud assimilyasiyası (29 min il әvvәl nәsillәri kәsilmişdir) Orinyak mәdәniyyәtinin yayılması ilә müşayiәt olunurdu. H.s.-lә Neandertal adamı arasında әlaqәnin izlәri Xorvatiyadakı Krapina tapıntıları (30 min il bundan әvvәl) ilә tәsdiqlәnir. Avropada arxaik sapienslәr tapıntıları 36–26 min il әvvәlә (Almaniyada Hanöferzand vә Brül, Çexiyada Mladeçe, Xorvatiyada Velika-Peçina, Rumıniyada Oaze-1, Krımda Starosel ye, Qafqazda Memay vә Axştır mağaraları vә s.), Asiyada isә 90–30 min il әvvәlә aid edilir. Ümumilikdә H.s. gözyuvasıüstü yastığın olmaması, 1500–1600 sm3-lik beyin hәcmi vә gözәçarpan çәnәaltı çıxıntısı ilә sәciyyәlәnir. Yuxarı Paleolitin başlanğıcında H.s. Yer üzündә yeganә insan növü olmuşdur. H.s.-in tәkamül prosesini hәlә dә bitmiş hesab etmәk olmaz.
Kromanyon adamının kәllәsi (reproduksiya). Zәnci
sivilizasiyaları muzeyi. Dakar (Seneqal).
