HOMOLÓGÍYA (yun. όμολογία – uyğunluq), b i o l o g i y a d a – orqanizmlәrdә orqanların vә strukturların mәnşә ümumiliyi ilә şәrtlәnәn uyğunluğu. Homoloji törәmәlәrin ilkin uyğun quruluşu tәkamülün gedişindә müxtәlif uyğunlaşmaların vә yeni funksiyaların inkişafı ilә әlaqәdar yaranan fәrqlәr nәticәsindә sonradan nәzәrә çarpmaya bilәr. Mәs., mәmәlilәrin orta qulağındakı sümüklәr (üzәngi, zindan, çәkic) digәr onurğalıların visseral kәllәsindәki hiomandibulyar, kvadrat vә oynaq sümüklәrinә homoloji uyğun gәlir. H. qohumluğa әsaslanan ilkin oxşarlıq olub analogiyaya, yәni müxtәlif növlәrdә (o cümlәdәn, bir-biri ilә qohum olmayan) oxşar uyğunlaşmaların inkişafı zamanı baş verәn ikincili oxşarlığa әksdir. R.Ouen H.-ya tәrif vermiş vә onu analogiyaya qarşı qoymuşdur (1843). H. hadisәsinin tәkamül mәnası Ç.Darvin tәrәfindәn izah edilmişdir (1859). Müxtәlif növlәrdә orqanların H.-sının sübut edilmәsi 4 әn mühüm meyara әsaslanır: orqanların quruluşunun morfoloji planının oxşarlığına; onların orqanizmdәki digәr orqanlara nisbәtәn yerlәşmәsindәki oxşarlığa; onların ontogenezdә inkişafındakı oxşarlığa; ümumi әcdada qәdәr olan aralıq formaların tәkamül ardıcıllığına. Alman zooloqu vә anatomu K.Hegenbaur (1898) müxtәlif növlәrdә orqanların H.-sını “xüsusi H.” adlandırmış, onu oxşar embrioloji rüşeymlәrdәn әmәlәgәlәn vә simmetriya oxu, yaxud müstәvisinә görә oxşar vәziyyәtdә olan bir orqanizmin quruluşuna uyğunluq kimi başa düşülәn “ümumi H.” ilә qarşıqarşıya qoymuşdur. Ümumi H.-nın 3 forması var: homodinamiya, homotipiya vә homonomiya.
20 әsrdә “H.” terminindәn hәmçinin, genlәrin oxşarlığını vә homoloji orqanların formalaşmasına aparan morfogenez proseslәrinin uyğunluğunu göstәrmәk üçün istifadә etmәyә başladılar. Lakin orqanizmlәrin uzaq qohum növlәrindә genlәrin H.-sı ilә orqanların H.-sı arasında sadә uyğunluq yoxdur: belә ki, orqanizmin mürәkkәb strukturlarına ontogenez proseslәrindә qarşılıqlı tәsirdә olan çoxlu genlәr nәzarәt edir, bir genin dәyişikliklәri digәrlәrinin qarşılıqlı tәsiri ilә kompensasiya (bәrpa) oluna bilәr. Buna görә dә genlәrin H.-sı vә orqanların H.-sı müstәqil kateqoriyalardır. Xromosomların H.-sı xüsusi kateqoriya olub homoloji genlәrin eyni dәstlәrindәn ibarәt xromosomların uyğunluğudur.
Sümüklü balıqların (a), sürünәnlәrin (b) vә orta
qulağında eşitmә sümükcüklәri olan mәmәlilәrin
(c) visseral kәllә sümüklәrinin homologiyası:
1 – kvadrat sümük (mәmәlilәrdә zindan sümüyü);
2 – oynaq sümüyü (mәmәlilәrdә çәkic sümüyü);
3 – hiomandibulyar sümük (quru onurğalılarında
üzәngi sümüyü); 4 – diş sümüyü; 5 – künc sümüyü
(mәmәlilәrdә tәbil sümüyü); 6 – hioid.
