HÚMBOLDT Karl Vilhelm fon (22.6. 1767, Potsdam – 8.4.1835, Tegel) – alman dilçisi, filosof, Prussiyanın dövlәt xadimi, Prussiya Kral EA-nın üzvü (1808). Dvoryan ailәsindәn çıxmışdır. A. fon Humboldtun qardaşıdır. 1787–89 illәrdә Frankfurt-Oder vә Göttingen un-tlәrindә tәhsil almışdır. 1789 ildә İ.V.Göte vә F.Şillerlә tanış olmuşdur. 1799–1801 illәrdә İspaniyada baskların dilini vә mәdәniyyәtini tәdqiq etmişdir. 1802 ildәn diplomatik xidmәtdә çalışmış (1802–08 illәrdә Roma papası sarayında, 1810 ildәn Vyanada, 1817–18 illәrdә Londonda sәfir), K.A.Qardenberqlә birlikdә Vyana konqresindә (1814–15) Prussiyanı tәmsil etmişdir. H.-un dini etiqadlar tәhsil dep-tinin direktoru vәzifәsindә fәaliyyәti (1808–10) Berlin un-tinin (indiki Berlin Humboldt Universiteti) konsepsiyanın hazırlanması, Prussiya EA-nın yenidәn tәşkili, tәhsil islahatları (İ.Pestalotsi metodlarının tәtbiqi vә s.) ilә әlamәtdar olmuşdur. H. Alman ittifaqının (1815–66) konstitusiyasının müәlliflәrindәn biri olmuş, bundestaqda Prussiyanı (1815–17) tәmsil etmişdir.
H.-un dünyagörüşü İ.Q.Herderin ideyaları әsasında formalaşmış vә 1790–1800 illәr әrzindә İ.V.Götenin, F.Şillerin klas sikharmonik idealı istiqamәtindә inkişaf etmişdir. Böyük Fransa inqilabının tәsiri altında yazılmış “Dövlәtin fәaliyyәtinin hüdudlarını müәyyәnlәşdirәn tәcrübәyә dair ideyalar” (“Ideenzu einem Versuch, die Grenzen der Wirksamkeit des Staates zu bestimmen”, 1792; tam şәkildә 1851 ildә nәşr edilmişdir) traktatı fәrdin vә xalqın azad inkişafını tәmin etmәyә yönәlәn siyasi şәrait haqqında düşüncәlәrdәn ibarәtdir: dövlәtin vәzifәlәri yalnız xarici sәrhәdlәrin qorunması vә daxili qayda-qanunun tәmin edilmәsidir. H.-a görә, “bütün varlığın sirri” fәrdilikdәdir (şәxsiyyәtin vә xalqın fәrdiliyi). H.-un bütün fәlsәfәsi “xalq ruhu”nun daxili formasını ifadә edәn özünә mәxsus mәdәniyyәt formalarının sәciyyәlәndirilmәsi elmidir; H.-un özü bunu antropologiya kimi başa düşürdü (onun “Müqayisәli antropologiya planı” saxlanmışdır, 1795). H.-un 1790–1800-ci illәrdә yazdığı vә qәdim yunan tarixi vә mәdәniyyәtinә (İ.İ.Vinkelman, Göte vә Şiller kimi H. da antik dövrü “humanizm” idealının reallaşması kimi nәzәrdәn keçirirdi) hәsr etdiyi bir çox әsәri bu cür tarixi sәciyyәlәndirmә yönündәdir.
H.-un dil haqqında әsәrlәri onun elmi fәaliyyәtinin zirvәsi sayılır. Bu әsәrlәrindә alimin müqayisәli dilçiliklә bağlı görüşlәri
dil vә mәdәniyyәt fәlsәfәsi ilә vәhdәtdә çıxış edir. “Yava adasındakı kavi dili haqqında” (“Über die Kawi-Sprache auf der Insel Jawa”, 1836–39) әsәrinә giriş qismindә çap edilmiş “İnsan dillәrinin quruluş fәrqi vә onun bәşәriyyәtin mәnәvi inkişafına tәsiri” (“Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluβ auf die geistige Entwicklung des Mens chengeschlechts”) traktatında dilin yaradıcı tәbiәti vurğulanır: dil fәaliyyәt mәhsulu (ergon), yaradılmış bir şey olmaqdan daha çox, ruhun fәaliyyәtinin (energeia) özü, yәni fasilәsiz baş verәn mәna yaratma prosesi, “mәnanı yaradan orqan”, “millәtin dil şüurunun mәhsulu”dur; dilin öz strukturunda (onun “daxili formasında”) bu vә ya digәr xalqın müәyyәn dünyagörüşü әks olunmuşdur.
Struktur cәhәtdәn müxtәlif olan bir çox dillәri (bask dili, Avstroneziya dillәri, Şimali Amerika hindilәrinin dillәri vә s. olmaqla cәmi 32 dil; onlardan bәzilәrinin materialı ilk dәfә H. tәrәfindәn nәzәrdәn keçirilmişdir) tәdqiq edәn H. linqvistik tipologiyanın yaradıcısı olmuşdur (A.V.Şlegel vә F.Şlegellә yanaşı). H. ilk dәfә inkorporlaşan dillәri ayırmış, hәmçinin amorf dillәrin statusunu dәqiqlәşdirәrәk, onları kök dillәr adlandırmışdır. Müstәqil fәnn kimi dil fәlsәfәsinin banisi olan H. dilçiliyin inkişafına böyük tәsir göstәrmişdir. H.Şteyntal, A.A.Potebnya (sözün daxili forması konsepsiyası), H.G.K. fonder Qabelens, K.Fossler vә b. 19–20 әsrlәrdә humboldtçuluğun nümayәndәlәri olmuşlar. 20 әsrdәn onun ideyaları Amerika etnolinqvistikasına (E.Sepir vә B.L.Uorf), alman neo humboldtçuluğuna (İ.L.Vaysherber, Y.Trir), Rusiyada M.M.Baxtinә vә onun davamçılarına tәsir göstәrmişdir. 1950–60-cı illәrdә H.-un dilin yaradıcı xarakteri haqqında ideyaları A.N.Çomski tәrәfindәn aktuallaşdırılmışdır.
